विशेष

बालदिन...

नमस्कार  बालदोस्तांनो... दिवाळीची सुटी संपून शाळा सुरू झाली असेल ना? शाळा सुरू होताच तुमच्यासाठी  एक सरप्राईज तुमची वाट पाहतंय. कोणतं ते आठवा बरं! आठवलं...अगदी बरोबर तुमचा आवडता ‘बालदिन’ शाळेत आता तो मोठ्या उत्साहात साजरा होईल. ..

बालकांना मोहात पाडणारी ‘मोहिन शैली’...

चित्र म्हणजे काय हेही समजत नसतं त्या वयात मुलं हातात पेन्सिल धरून कागदावर किंवा एखाद्या भिंतींवरही खडून रेघोट्या ओढून चित्रं काढतात. थोडक्यात शब्दांच्याही आधी मुलं चित्राला जवळ करतात. आपल्या भवतालचं जग हे चित्रांद्वारे समजून घेणं त्यांना सोपं जातं. चित्राचा आकार, रंग हे त्यांचं लक्ष वेधून घेतात. आपल्या कल्पनेनुसार चित्र काढण्याचा, पाहण्याचा आनंद मनापासून लुटतात.   अशाच काही बालकलाकारांच्या मोहिन शैलीतल्या चित्रांचं प्रदर्शन सुरु झालं आहे. कोथरूडमधल्या हॅपी कॉलनीत, पूना गाडगीळ अॅन्ड सन्स यांच्या ..

विवेक दीप उजळूया...

अगदी मनापासून शुभेच्छा ! अनंत अनंत शुभेच्छा ! सुट्टीत काय काय करायचं? कुठे सहलीला जायचं? असे सुंदर सुंदर प्रश्न तुमच्या मनात फेर धरून नाचत असतील! तुम्ही दिवाळीसाठी छान आकाशकंदील करा. नेहमी तुम्ही आकाशकंदील विकत आणत असाल तर या वर्षी ठरवा, आणि तयार केलेल..

दिवाळी सण मोठा (भाग - २)

कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेस बलिप्रतिपदा हा सण साजरा केला जातो.हा दिवस दिवाळी पाडवा म्हणून ही ओळखतात. लोकसंस्कृतीत या दिवशी बळी राजाचे रांगोळीने चित्र काढतात व त्याची पूजा करतात आणि 'इडा पीडा टळो व बळीचे राज्य येवो' असे म्हणतात. साडेतीन म..

दिवाळी सण मोठा (भाग - १)

आपल्या सर्वांचा आवडता सण म्हणजे दिवाळी. शरद ऋतू हा भारतीय संस्कृतीत सण-उत्सवांची  रेलचेल असलेला आहे. त्या सर्वाचा कळसाध्याय म्हणजे दिवाळीचा सण ! नवीन कपडे, फटाके आणि खूप सारा फराळ, पहाटेची अंघोळ, दारात कंदील आणि रांगोळी असा हा आनंद देणारा सण आहे. न..

दिवाळीचे गिफ्ट

  बंड्या आणि मिनी दोघे आजोबांचे लाडके होते. आजोबांनीच त्यांना लाडाने ही नावे ठेवली होती. एक दिवस दोघे भांडतच आजोबांजवळ गेले. मिनी म्हणाली, ‘‘बघा नं, आबा बंड्या मला कसा त्रास देतोय ते.’’ आजोबा हसत हसत म्हणाले, ‘‘..

आनंद पत्रसंवादाचा !

पत्र - महिमा आपल्या मित्राचं पत्र आलं, किंवा एखाद्या नातेवाइकाचं पत्र आलं की किती आनंद होतो आपल्याला! ते पत्र घेऊन नाचावंसं वाटतं अगदी! आपल्याला एखादं बक्षीस मिळालं तर आनंद वाटतोच; पण त्याबद्दल अभिनंदन पत्र आपल्याला कोणी पाठवलं तर.. अगदी दुधात साखरच ! ..

रामाचे चरित्र सांगणारे नृत्य नाटक- रांमलीला

रामाचे चरित्र सांगणारे नृत्य नाटक- रांमलीला आपल्या सर्वाना भगवान रामचंद्र, सीता, लक्ष्मण आणि रावण, हनुमान यांच्या गोष्टी माहिती असतातच. लहानपणी आईकडून, आजीकडून आपण या गोष्टी ऐकत असतो. थोडे मोठे झालो की आपण पुस्तकांमध्ये रामायण वाचतो. हेच रामायण उत्तर भ..

गांधीजी नावाचा महात्मा...

  २ ऑक्टोबर १८६९ साली पोरबंदर या गावी मोहनदास करमचंद गांधी यांचा जन्म झाला. गांधीजी आपल्या कुटुंबातील सामान्य व्यक्ती होते. ते त्यांच्या विचारांनी आणि कृतींनी असामान्य बनले. मित्र मैत्रिणींनो गांधीजी आपल्याप्रमाणेच शाळेत जायचे. ते नेहमी सत्य बोलाय..

नवरात्रोत्सवातील नवीनता...

  भारतीय सण-उत्सव कुठेनाकुठे निसर्गावर श्रध्दा ठेवून, त्याचे रक्षण करण्याशी जोडलेले आहेत. त्याचप्रमाणे ते समाज आणि आपल्या दैनंदिन जीवनाशी नाते सांगतात. आपल्याला सणांमधून झाडे, पशु-पक्षी, नाती यांचे रक्षण करण्याचा संदेश मिळतो. नागपंचमीला नागाची पूज..

१६ सप्टेंबर -  जागतिक ओझोन बचाव दिन...

  ओझोन वायूची ओळख: ओझोन हा फिकट निळ्या रंगाचा, तीव्र व वास असलेला वायू व आहे. ओझोन वायूचा एक रेणू ऑक्सिजनच्या तीन अणूंपासून तयार होतो. ऑक्सिजन वायू सजीवांच्या दृष्टीने जीवनाधार आहे. त्याउलट, ओझोन मात्र विषारी आहे. पण, असे असले तरी पृथ्वीवरील जीवस..

विनायकाची कृपा...

राजस्थानमधल्या एका खेड्यात राहणाऱ्या दोन शाळकरी मुलांची गोष्ट आहे ही. एकाचं नाव होतं दगडू. तर दुसऱ्याचं बबडू. दगडू नावाप्रमाणेच अक्षरशः दगड होता. अभ्यासात त्याचं लक्ष नसायचंच, पण दगडूची आईही त्याला कधी चांगल्या गोष्टी शिकवायची नाही. उलट दगडूने कधी कुणाश..

जर गणपती लागला बोलू...

  मांगल्याचे प्रतीक, गणपतीची स्थापना सार्वजनिक उत्सवाची कल्पना, सुचली लोकमान्यांना ॥ होताच काळ तसा, समाज प्रबोधनाचा शोधला मार्ग त्यांनी, सर्वांना एकत्र आणण्याचा ॥ झाली सुरुवात जेव्हा, होती पावित्र्याची जाण आज मात्र कुणालाच, नाही कशाचेच भान ॥ ..

माझ्या मनातील बाप्पा...

‘गणपती बाप्पा मोरया!' आले बरं का गणपती! पंचागाप्रमाणे भाद्रपद महिना आणि कॅलेंडरप्रमाणे सप्टेंबर मदिना! ही एक गंमतच आहे. भाद्रपद महिना सुरू झाल्यावर चौथ्या दिवशी. म्हणजेच चतुथीला गणेशोत्सव सुरू होतो. पण कितीतरी आधीपासून त्याच्या स्वागताची तयारी सु..

‘गणपती आला.. बाप्पा आला...’

  एका रात्री कपिल गाढ झोपेत असताना त्याला स्वप्न पडते. स्वप्नात फक्त मित्रमंडळीच नव्हती, तर रागावलेला ‘गणपती बाप्पा’ही होता. कपिल : बाप्पा, का रागावला आहेस? हे बघ, आमच्या मंडळाने लाखो रुपये खर्चून तुझ्यासाठी हा देखावा केला आहे. तुझे आ..

गणपती बाप्पा मोरया...!

गणपती बाप्पांची ऐटच भारी। उंदरावर बसून निघाली स्वारी। बाप्पांचे रूप वर्णावे किती। सुंदर, लोभस, सगुण मूर्ती। त्रिशुळ परशू हातात छान। मोदक, दुर्वांचा बाप्पांपुढे मान। लाल लाल जास्वंद तबकात सजले। ढोल-ताशांचे सूर हो वाजले। बुद्धिदाता हा करू त्याला व..

गप्पागप्पी उंदीरमामांशी...

आता भाद्रपद महिना सुरू होणार आणि गणपती बाप्पा घरी येणार. त्यामुळे घरात सुरु झाली आवराआवरी. म्हणजे खरंतर घरात सुरू झाली सामानाची, वस्तूंची, भांड्यांची, कपाटांची, सोफ्याची, कॉटची ढकलाढकली, खेचाखेची, ओढाओढी, सरकवासरकवी आणि थोडीफार लपवालपवी. इकडच्या वस्तू त..

आदर्श शिक्षक - डॉ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन...

विद्यार्थी मित्रांनो, तुम्ही कधी शिक्षकांना देशाचा कारभार करताना पाहिले आहे का? विद्यार्थ्यांचे भवितव्य घडवणारा शिक्षक देशाचे भवितव्य घडवताना ऐकले आहे का? नाही ना? अहो, असे एक अलौकिक व्यक्तिमत्त्व आपल्या भारत देशात होऊन गेले आहे. फक्त भारत देशातच नव्हे..

गणपती बाप्पा मोरया...

आपल्या हिंदूधर्मात एक-दोन नव्हे तर तेहतीस कोटी देवांना महत्त्व दिले गेले असले तरी ‘सुखकर्ता दुःखकर्ता विघ्नविनाशक मोरया’ या एकाच ओळीतून गणेशाचे आगळेपण सिद्ध होते. चौदा विद्या, अडुसष्ट कला, पाच वेद अशांनी परिपूर्ण या भगवंताला संकट प्रसंगी हाक..

गणपती बाप्पाची मुलाखत...

  आज गणपती बाप्पाच्या घरी वातावरण एकदम शांत शांत होतं. कुठेही उंदिरमामांची धावपळ नाही की पळापळ नाही. मोडतोड नाही की पडापड नाही. उंदीरमामा एका कोपर्‍यात विचारमग्न आहेत. तेवढ्यात गणपती उंदीरमामांना शोधत येतात. जरा फेरफटका मारून येऊ म्हणून मस्त ब..

महती २१ पत्रींची...

  आपल्या पारंपारिक उपासना पद्धतीमध्ये तसेच सणवार यामध्ये आपण मूर्तीपूजा करतो. अशावेळी निसर्ग संरक्षण, सामाजिक, आरोग्य यांचा सुरेख संगम आपल्या पूर्वजांनी केलेला दिसतो आणि त्यांची सांगड देवांशी घातली. जेणेकरून ह्या एकवीस पत्री, पूजा, निधीसाठी तोडल्य..

गणेशमूर्ती साकारताना...

  सर्वत्र गणेशोत्सवाची चाहूल लागली आहे. तुम्हीही उत्सवाच्या तयारीला लागला असाल ना! आरास कशी करायची?, यंदाची मूर्ती कशी आणायची हे मनोमन ठरवलेही असेल. शाळेत जाता-येता गणेशमूर्तीचे अनेक स्टॉल तुमच्या दृष्टीस पडत असतील. मित्रांबरोबर जाता-येता तेथे रें..

अटलजी - एक ध्रुवतारा

बटेश्वर हे उत्तर प्रदेशातले आग्रा जिल्ह्यातले छोटेखानी गाव. विलक्षण देखणे आणि रेखीव. निसर्गाने या लहानशा गावावर हिरव्या रंगाच्या जादूची मुक्त हस्ते उधळण केली होती. यमुनेच्या विशाल पात्राच्या कुशीत वसलेले हे गाव ओळखले जायचे, ते एकेकाळी मराठ्यांचा जरीपटका..

आवेश आणि स्फुरण यांचा परिपोष असणारी गाणी...

पावसाळ्याचे आल्हाददायी वातावरण असणारा आणि निरनिराळ्या सणांना घेऊन येणारा हा महिना, ऑगस्ट महिना. आनंद देणारा, मनाला चेतना देणारा, आपल्या सगळ्यांना भारावून टाकणारा, मंत्रमुग्ध करणारा, तजेला देणारा हा महिना. या सगळ्या गोष्टींचे सांस्कृतिक महत्त्व जाणत-जपतच..

आपली राष्ट्रीय प्रतिके...

  जन गण मन हे गीत कवी  रवींद्रनाथ ठाकुर यांनी १९११ च्या नोव्हेंबर-डिसेंबर महिन्यात लिहीले. हे संपूर्ण गीत २६ ओळींचे व ५ कडव्यांचे आहे. कलकत्ता येथे २६, २७ व २८ डिसेंबर १९११ रोजी भरलेल्या राष्ट्रीय सभेच्या अधिवेशनात दि. २७ डिसेंबर रोजी सादर के..

मैत्री म्हणजे...

  मैत्री म्हणजे काय असतं ? मैत्री म्हणजे काय असतं ? एकमेकांचा विश्वास असतो ? अतूट बंधन असतं ? की ? हसता खेळता सहवास असतो ? मैत्री म्हणजे मैत्री असते, व्याख्या नाही तिच्यासाठी; अतूट बंधन असतं त्या असतात रेशीमगाठी.   मैत्री असते पहाटे..

मी ऑगस्ट बोलतोय...

  मित्रमैत्रिणींनो, गेले दोन महिने, सुरुवातीला दुष्काळ आणि नंतर पावसाचं दमदार आगमन या दोन्हींचा अनुभव तुम्ही घेतलात. आता मी आलोय ऑगस्ट! मी खूप सुट्ट्यांचा, सणांचा महिना. कारण माझ्याबरोबर असतो मराठी महिना श्रावण. हा श्रावण सणांचा राजा असतो. सगळ्य..

गुणसागर लोकमान्य टिळक

भारतमातेला स्वतंत्र करण्यासाठी स्वतः भारतमातेने एका सूर्यपुत्राला जन्म दिला. त्याच्या अंगी लहानपणापासूनच चौकसपणा, कुशाग्रबुद्धी, निर्भयपणा, देशप्रेम, सत्यवादी जहालपणा असे अनेक गुण होते, पण तो तितकाच प्रेमळही होता. त्याचे गुण अथांग सागराप्रमाणे होते. असे..

गुरुवंदना

   संस्कार ज्ञान दृष्टी आधार गुरुकृपेने...! येतो घड्यास सुंदर आकार गुरुकृपेने...!   सारा प्रवास होतो आतून हा निरंतर...! देतो दिशा विचारी...उद्धार गुरुकृपेने...!   काढून दौष सारे जपतात सद्गुणांना... स्वप्नातली सुखेही साकार गुर..

जाणीव

  आषाढी एकादशी दिवशी शाळेला सुट्टी म्हणून शाळेचा अभ्यास करून दिवसभर मैत्रिणीबरोबर खेळायचं असं माझं नियोजन झालं. खेळतानाच एक वेगळा अनुभव येईल आणि काही शिकवून जाईल असं वाटलंच नव्हतं. मी आणि माझी मैत्रीण श्रेया दोघी गणपतीच्या मंदिराजवळ खेळत होतो. तिथ..

भाषा संस्कृतीचा वारसा आणि आरसा

  ‘एखादी भाषा लोप पावली की त्याबरोबर ती संस्कृतीही नाहीशी होते. म्हणून आपण आपल्या बोलीभाषा जपल्या पाहिजेत.’ असे डेक्कन कॉलेजच्या प्राध्यापक भाषातज्ज्ञ डॉ. सोनल कुलकर्णी-जोशी यांनी सांगितले. ‘विवेक साहित्य मंच’ आयोजित ..

ऱ्हीदमिक योग

व्यायामाच्या निरनिराळ्या संकल्पना जगासमोर आल्या, येत आहेत आणि पुढे येतीलही. परंतु सर्व व्यायामशास्त्रात श्रेष्ठत्व राखणारे एकमेव व्यायामशास्त्र म्हणजे योगशास्त्र. महर्षी पतंजली ॠषींनी शोधून काढलेली ही योगपद्धत मधल्या काही दशकात काळाआड गेली होती खरी, परं..

जाणता राजा

  अखंड स्थितीचा निर्धारू जाणता राजा, असे समर्थांनी ज्यांचे वर्णन केले ते छत्रपती शिवाजीराजे भोसले यांनी सतत तीस वर्षं अविश्रांत श्रमाने एक करोड होनांचे स्वतःचे राज्य निर्माण केले. ही एक जहागिरी नसून स्वतंत्र सार्वभौम राज्य आहे. हे हिंदुस्थानातील स..

सर्जनशील पुनर्वापर स्पर्धा २०१९, निकाल

    सर्जनशील पुनर्वापर स्पर्धा २०१९ निकाल – गट क्र. १ पूर्वप्राथमिक विभाग प्रथम क्रमांक – दिपान्विता जोशी – शुभेच्छा वही आणि लिफाफा. द्वितीय क्रमांक – तन्वी गंभीरे – एन.ई.एम.एस. प्री प्रायमरी स्कूल, पुणे &n..

आपलं घर

  मुलांनो, घर म्हटले की तुमच्या डोळ्यांसमोर काय येते? आपले आईबाबा, आजीआजोबा, दादाताई अशा आपल्या प्रेमाच्या माणसांनी भरलेले घर. शाळा सुटली की, कधी एकदा घरी जातो असे होते ना तुम्हाला? ‘घर’ या शब्दातच एक ‘ऊब’ आहे, जी सर्वांनाच..

भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

  श्रद्धेय डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्हणजेच भीमराव रामजी आंबेडकर यांचा जन्म मध्य प्रदेशमधील महू या गावी 14 एप्रिल 1891 रोजी झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव रामजी व आईचे नाव भीमाई होते. त्यांचे वडील सरकारी नोकरीत असल्याने त्यांची विविध ठिकाणी बदली होत अस..

व्यक्ती विशेष

किरण कमलाकर नगरकर (जन्म - २ एप्रिल १९४२)  हे मराठी आणि इंग्रजी भाषेत लिहिणारे आधुनिक लेखक, नाटककार व समीक्षक आहेत. अभिरुची मधील कथांनी त्यांच्या लेखनाला सुरुवात झाली. सात सक्कं त्रेचाळीस (१९७४) या पहिल्याच कादंबरीमुळे त्यांची एक गंभीर लेखक म्हणून ओ..

व्यक्ती विशेष

वसंत आबाजी डहाके (३० मार्च १९४२) हे मराठीचे भाषातज्‍ज्ञ, कोशकार तसेच लेखक आणि कवी आहेत. १९६६ साली 'योगभ्रष्ट' या दीर्घ कवितेमुळे ते प्रकाशात आले. शुभवर्तमान (१९८७), योगभ्रष्ट (१९७२), शुनःशेप, अधोलोक (१९७५ कादंबरी), प्रतिबद्ध आणि मर्त्य (लघु-कादंबरी)..

मनासी संवाद

  वृक्षवल्ली आम्हां सोयरी वनचरे  पक्षी ही सुस्वरें आळविती ॥१॥ येणे सुखें रुचे एकांताचा वास नाही गुणदोष अंगा येत ॥२॥ आकाश मंडप पृथिवी आसनरमे तेथे मन क्रीडा करी ॥३॥ कंथाकमंडलु देहउपचारा जाणवितो वारा अवसरू ॥४॥ हरिक..

व्यक्तिविशेष - वीर वामनराव जोशी

  वीर वामनराव जोशी (वामन गोपाळ जोशी) (जन्म : अमरावती, १८ मार्च १८८१; मृत्यू : अमरावती, ३ जून १९५६) हेही भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील स्वातंत्र्यसैनिक असून मराठी नाटककार, कवी आणि पत्रकार होते. सुरुवातीच्या काळात त्यांनी &lsqu..

‘ती तिची’

  शिक्षणविवेक मासिकामध्ये लेखन करण्याच्या निमित्ताने अनेक विद्यार्थी शिक्षणविवेक परिवाराशी जोडले गेले आहेत. या विद्यार्थ्यांशी गप्पा मारण्याच्या उद्देशाने शिक्षणविवेकने विद्यार्थ्यांच्या ‘मुलाखती’चा उपक्रम सुरू केला. यातील पहिली म..

आधुनिक वाल्मिकी – गदिमा

  अद्वितीय प्रतिभा व शब्दप्रभुत्वाच्या साहाय्याने गीतरामायाणासारखा दर्जेदार नजराणा महाराष्ट्राला पेश करणारे व आजही मराठी रसिकांच्या मनात अढळ स्थान असलेले श्रेष्ठ कवी! कवी, गीतकार, पटकथा लेखक, कादंबरीकार, गीतरामायणकार अशा विविध रुपात ग.दि. माडगूळकर य..

निळा रंग आकाशाचा!

थंडीचे दिवस होते. शेकोटी पेटवायची असं ठरलं होतं. आजी, आबा, रिया, आर्यन आणि शेजारची सायंटिस्ट ताई असे सगळे जमले होते. ताईचं खरं नाव होतं सोनाली; पण तिला सगळे ‘सायंटिस्ट ताई’च म्हणायचे. ती कॉलेजमध्ये विज्ञान शाखेला होती, शिवाय तिचं वाचनह..

वैविध्य संक्रांतीचे

दाणे, खोबरे, तीळ - हे स्निग्धता, तर प्रेम, गूळ, हे गोडी ही प्रेम व माधुर्याची प्रतीके आहेत. थंडीच्या दिवसात या नवीन आलेल्या पदार्थांचा वापर मुद्दाम केला जातो, कारण आपल्या शरीरात त्यामुळे उष्णता निर्माण होते आणि शरीराचे रक्षण होते...

खांडेकर आणि त्यांचे लेखन

सांगली येथे जन्मलेल्या खांडेकरांचे मूळ नाव गणेश आत्माराम खांडेकर होय. १९११ साली सांगली संस्थानात मुन्सफ असलेल्या त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. कुटुंबाची आर्थिक परिस्थिती खालावल्याने कोकणातील चुलत चुलत्यांनी, सखाराम रामचंद्र खांडेकरांनी दत्तक घेतल्यामुळे त्यांचे नामकरण वि.स.खांडेकर असे झाले...

'अपूर्वाई' प्रवासवर्णनांची

मलाया, सयाम, बाली, जपान अशा पूर्वेकडील देशांमधल्या केलेल्या मुक्त प्रवासाचं वर्णन म्हणजे पूर्वरंग. "चार महिने रोज हिंडत होतो. रोजचा दिवस नवा होता. मनात कुठलाही पूर्वग्रह नव्हता. कोणत्याही राजकीय, धार्मिक किंवा कलाविषयक मताचा आग्रह न धरता जे पाहता येईल ते पाहत होतो. भेटता येईल त्याला भेटत होतो," असं पुलंनीच 'पूर्वरंग'मध्ये म्हटलं आहे...

रसायनशास्त्रज्ञ रघुनाथ माशेलकर 

माशेलकरांचा जन्म एका सामान्य कुटुंबामध्ये गोव्यामधील माशेल गावी झाला. त्यांचे बालपण आणि शिक्षण मात्र मुंबईला झाले. ते लहान असताना त्यांचे वडील निवर्तले. त्यांच्या मातोश्री अंजनी यांनी त्यांना शिक्षणासाठी सतत प्रोत्साहन दिले आणि त्यांचे कष्टपूर्वक संगोपन केले...

अटलजी.... एक ध्रुवतारा

कृष्णादेवी आणि कृष्णबिहारी वाजपेयी यांना 25 डिसेंबर 1924 रोजी सुपुत्राचा लाभ झाला. राष्ट्राच्या नभांगणात एक ‘अटल’ तेजस्वी तारा उदयाला आला. मुला-नातवंडांशी गप्पागोष्टी करताना श्यामलालजी भवभूतींचे श्लोक चालीवर म्हणत...

मुलांचे लाडके साने गुरुजी

साने गुरुजींचे पूर्ण नाव पांडुरंग सदाशिव साने. यांचा जन्म कोकणातील पालगड या गावी झाला. आर्थिक परिस्थिती हलाखीची असताना अत्यंत कष्ट करून त्यांनी १९१८ साली मॅट्रिकचे शिक्षण आणि पुढे पुण्यात जाऊन बी.ए. आणि एम.ए. चे शिक्षण पूर्ण केले...

गीताजयंतीच्या निमित्ताने!

‘महाभारत’ या महाकाव्यातील भीष्मपर्वामध्ये ‘गीता’ आलेली आहे. महाभारतातील पांडव व कौरव यांच्या कथा आपल्याला माहीत आहेत. कौरव व पांडव यांच्या युद्धाचा नाट्यमय प्रसंग सार्‍यांना माहीत आहे. ..

'आधुनिक वाल्मिकी' गदिमा

आटपाडीने महाराष्ट्राला ‘गदिमा’, त्यांचे कथाकार आणि ग्रामीण जीवनदर्शन घडविणारे धाकटे भाऊ व्यंकटेश आणि शंकरराव खरात असे तीन साहित्यिक दिले. ..

गुणग्राही पु. ल. 

"मला या 'जीवन' वगैरे शब्दाची भयंकर धास्ती वाटते. जगण्याला 'जीवन' म्हणावं अशी माणसं हजार वर्षांतून एकदा जन्माला येतात, "व्यक्ती आणि वल्ली" या व्यक्तिचित्रणात्मक पुस्तकातल्या सखाराम गटणेच्या प्रकरणातील ही वाक्यं. ..

कवयित्री बहिणाबाई

जळगाव जिल्ह्यातील आसोदा या गावी नागपंचमीच्या दिवशी बहिणाबाईंचा जन्म झाला. त्यांचे वडील उखाजी महाजन आणि आई भीमाई. बहिणाबाईंना तीन भाऊ आणि तीन बहिणी होत्या. ..

युगप्रवर्तक कवी

मर्ढेकर, बाळ सीताराम कवी, कादंबरीकार, नभोनाट्यलेखक, समीक्षक १ डिसेंबर १९०९ - २० मार्च १९५६..

संगीतातील देवत्त्व

यशवंत त्र्यंबक देव यांचा जन्म पूर्वीच्या कुलाबा जिल्ह्यातील पेण येथे झाला. त्यांचे वडील त्र्यंबक गोविंद देव हे संगीतप्रेमी होते. ते स्वतः अनेक वाद्ये उत्तमरीत्या वाजवत. यशवंत देवांचे शालेय शिक्षण प्रथम पेण खाजगी विद्यालय येथे व त्यानंतर नवीन समर्थ विद्यालय, तळेगाव, नूतन मराठी विद्यालय, पुणे आणि चिकित्सक समूह विद्यालय, गिरगाव, मुंबई अशा विविध शिक्षणसंस्थांमध्ये झाले...

नकुशी

अधिकार, हक्क मिळण्यासाठी तिने जन्म घेण्याची गरज असते; पण आजही भारतातल्या अनेक भागांमध्ये मुलीला जन्माला येण्याचा अधिकारच हिरावून घेतला जातो. स्त्रीभ्रूण हत्येवर कायद्याने बंदी असूनही अनेक छुप्या पद्धतीने मुलीला जन्माला घालण्यावर निर्बंध घातले जातात. ..

शिक्षणतज्ज्ञ वि. वि. चिपळूणकर

विद्याधर विष्णू चिपळूणकर यांचा जन्म मुंबईतील विलेपार्ले येथे झाला. त्यांचे शालेय शिक्षण मुंबईमधील पार्ले टिळक विद्यालयात झाले. संस्कृत विषयात बी.ए. केल्यानंतर त्यांनी एम.ए.एम.एड. या पदव्या घेतल्या. १९४८ मध्ये ते खार येथील विद्यामंदिर शाळेत शिक्षक म्हणून रुजू झाले. पुढे १९५६ मध्ये कोकण एज्युकेशन सोसायटीच्या अलिबाग जवळील पोयनाड येथील शाळेत शिक्षक म्हणून रुजू झाले...

विश्‍वबंधुत्वाचा संदेश

‘‘माझ्या बंधुनो आणि माझ्या भगिनीनो...’’ 11 सप्टेंबर 1893 हा सर्वच धर्मातील लोकांसाठी सानेरी दिवस होता. याच दिवशी स्वामीजींनी विश्‍वबंधुत्वाचा संदेश जगासमोर मांडला. जगाला हिंदू धर्माची ओळख नव्याने करून दिली. सध्याचे वर्ष हे भाषणाचे एकशे पंचवीसावे वर्ष आहे. सर्वत्र हा दिवस मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातोय...

बालकवितेतील विंदा

‘जे न देखे रवि, ते देखे कवि’ असं म्हणतात ते अगदी खरं आहे. भौतिकदृष्ट्या अस्तित्वात असणार्‍या, दिसणार्‍या सर्व गोष्टी सूर्यदेव आपल्याला दाखवतात, पण त्या पलीकडचे काल्पनिक किंवा कल्पनातीत (कल्पनेपलीकडचे) जग पाहाते कवीचे संवेदनशील मन. ..

अभिवादन भारतमातेला..!

भारताचा – आपल्या देशाचा – स्वातंत्र्यदिन! ...आपल्या काही मित्रांना तो सुट्टीचा दिवस वाटतो. काहीजण त्याला जोडून रजा काढतात. “छानपैकी सहलीला जाऊ या” असे म्हणत मौज-मजा, रंजन-मनोरंजन यांचे बेत आखतात. ठीक आहे का ते ? नाही ! अजिबात नाही ! का बरे ?..

बालकवी

बालकवी - त्र्यबंक बापूजी ठोंबरे हे निसर्गकवी म्हणून सर्वांना परिचित आहेत.डॉ. कान्होबा रणछोडदास किर्तीकरांच्या अध्यक्षतेखालील पहिल्या कवी संमेलनात ठोंबरे यांना ‘बालकवी’ ही पदवी प्राप्तझाली. १९०७मध्ये जळगावात पहिले महाराष्ट्र कवी संमेलन झाले होते. ..

गोष्ट एका विक्रमाची

मुलाची हुशारी लक्षात आल्यावर वडिलांनी त्याला ब्रिटनला ब्रिज विद्यापीठात पुढील शिक्षणासाठी पाठवले. शिक्षण पूर्ण झाल्यावर बंगलोर येथे सी.व्ही. रामन यांच्या मार्गदर्शनाखाली ‘वैश्‍विक किरणे’ यावर संशोधन केले. ब्रिटनहून डॉक्टरेट पदवी मिळवल्यावर आपल्या मायभूमीची सेवा करण्याचे ठरवले. ..

बालपण - विश्वकवीचे

तुम्हाला वाटेल, रवींद्रनाथांचे बालपण अगदी सुखात, आनंदात, लाडाकोडात गेले असेल ! पण तसे नव्हते, मित्रांनो, बालपणाबद्दल रवींद्रनाथ लिहितात --"आमच्या लहानपणी चैन वगैरे करण्याची पद्धत नव्हती. त्या काळचं आयुष्य फार साधंसुधं होतं. लहान मुलांकडे लक्ष द्यायचा प्रकार तर अजिबातच नव्हता. मुलांना सतत खायला-प्यायला घालून आणि कपडेलत्ते घालून, नटवून ठेवण्याची पद्धत नव्हती. आम्ही मुलं नोकरांच्या हुकमाखाली राहायचो. स्वतःचं काम सोपं व्हावं म्हणून नोकरांनी आमच्यावर कडक निर्बंध घातले होते. पण आमची मनं मुक्त होती आणि दडपणाखाली ..

वारी - वारसा संत परंपरेचा

जीवनातील सर्वश्रेष्ठ सेवा कोणती असेल? तर ती म्हणजे आई-वडिलांची सेवा होय. आणि याच सेवेचे व्रत धारण करणाऱ्या आपल्या पुंडलिकासारख्या भक्तासाठी त्या श्रीहरीलादेखील विटेवर उभे राहावे लागले. ही आषाढी एकादशीची वारी म्हणजे सर्व जातीधर्मातील घटकांनी भेदभाव विसरून एकत्र येण्याचा व ईश्‍वरी भक्तीत तल्लीन होण्याचा जणू एक सोहळाच आहे...

राजर्षी शाहू महाराज

छत्रपती शाहू महाराज यांचा जन्म २६ जून १८७४ रोजी कोल्हापूर जिल्ह्यातील कागल या गावी झाला. राधाबाई व जयसिंगराव हे त्यांचे आई- वडील. यशवंत हे शाहूंचे बालपणीचे नाव होते. १७ मार्च १८८४ रोजी शाहूंचे दत्तकविधान व राज्यारोहण झाले. दत्ताकविधानानतर यशवंतरावांचे शाहू महाराज असे नामकरण झाले. इ.स. १८९४ साली म्हणजे वयाच्या विसाव्या वर्षी त्यांनी संस्थानाच्या कारभाराची सूत्रे हाती घेतली. ..

योगदिन -  21जून

      योगेन चित्तस्य पदेन वाचां       मलं शरीरस्य च वैद्यकेन       यो s पाकरोन्तं प्रवरं मुनीनां       पतंजलिं प्रांजलिरानतो s स्मि ।। अर्थ : योगाद्वारा चित्ता..

२१ जून आंतरराष्ट्रीय योग दिन

शाळा, क्लासेस नोकरी या मागे धावताना व आहार-व्यवहाराच्या चुकीच्या पद्धतींमुळे परमेश्‍वराने जे शरीर आपल्याला दिले आहे, त्याकडे दुर्लक्ष होते व विविध रोगांना आमंत्रण दिले जाते. वास्तविक हे शरीर सांभाळण्याची आपली जबाबदारी आहे, परंतु त्याकडे दुर्लक्ष होऊन लहान वयात मधूमेह, उच्च रक्तदाब, हृदय रोग, नैराश्य यांना आपण बळी पडतो. आरोग्य सुधारण्यासाठी आपण डॉक्टरांकडे जातो, भल्या मोठ्या फी दिल्या जातात. त्यातूनही आरोग्य सुधारेलच याची शाश्‍वती नसते...

२१ जून आंतरराष्ट्रीय योग दिन

शाळा, क्लासेस नोकरी या मागे धावताना व आहार-व्यवहाराच्या चुकीच्या पद्धतींमुळे परमेश्‍वराने जे शरीर आपल्याला दिले आहे, त्याकडे दुर्लक्ष होते व विविध रोगांना आमंत्रण दिले जाते. वास्तविक हे शरीर सांभाळण्याची आपली जबाबदारी आहे, परंतु त्याकडे दुर्लक्ष होऊन लहान वयात मधूमेह, उच्च रक्तदाब, हृदय रोग, नैराश्य यांना आपण बळी पडतो. ..

नेत्रदान : श्रेष्ठदान

बालविकास विद्या मंदिराचे प्रांगण विद्यार्थी व पालकांनी फुलून गेले होते. गेले तीन दिवस चाललेल्या स्नेहसंमेलनाचा आज समारोप होणारा होता. गुणवंत व यशवंत विद्यार्थ्यांचा पारितोषिक वितरण समारंभ होता. प्रमुख पाहुणे होते, डॉ. पाटील - नामवंत नेत्रतज्ज्ञ. या वर्ष..

सोहळा शिवराज्याभिषेकाचा

‘‘रायगडावर हर्ष दाटला खडा चौघडा झडे शिंगाच्या ललकारीवरती भगवा झेंडा उडे शतकांच्या यज्ञातून उठली एक केशरी ज्वाला दहा दिशांच्या हृदयामधूनी अरुणोदय झाला अरुणोदय झाला...’’ ..

जैवविविधता

पृथ्वीची निर्मिती साधारण 5 अब्ज वर्षांपूर्वी झाली. पृथ्वीवरील पहिला जीव समुद्राच्या उथळ पाण्यात 3.6 अब्ज वर्षांपूर्वी अस्तित्वात आला. एकपेशी असणारा हा सूक्ष्मजीव ऑक्सिजनशिवाय जगणारा होता. आज मानवाने साधारण 20 लक्ष प्रजातींची नोंद केली आहे. एवढी प्रचंड ज..

कर्मवीर भाऊराव पाटील

कर्मवीर भाऊराव पाटील यांनी शैक्षणिक व सामाजिक उत्थानासाठी केलेल्या कार्याबद्दल सातारा जिल्हा विद्यार्थी काँग्रेसच्या वतीने १९४८ साली त्यांना एक लाख रुपयांचा निधी संत गाडगेबाबा यांच्या हस्ते अर्पण केला. या कार्यक्रमास राष्ट्रपिता महात्मा गांधीनी पाठवलेल्या संदेशात ते लिहितात, “श्री भाऊराव की सेवा ही उनका सच्चा कीर्तिस्तंभ है|’’..

ही भूमी महाराष्ट्राची...

महाराष्ट्राची भूमी संतांच्या वास्तव्याने पुनीत झाली आहे,इथे या पुण्याईची छत्र सावली सर्वाना मिळाली आहे, महाराष्ट्रात पर्वतराजी,जंगले,कडेकपारी,नद्या समुद्र यांनी समृद्ध असे पर्यावरण आहे,इथल्या मातीतून मोती पिकतात आणि कणसाला लगडलेले मोती सुफलीत मातीला कृत..

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

श्रद्धेय डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्हणजेच भीमराव रामजी आंबेडकर यांचा जन्म मध्य प्रदेशमधील महू या गावी 14 एप्रिल 1891 रोजी झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव रामजी व आईचे नाव भीमाई होते. त्यांचे वडील सरकारी नोकरीत असल्याने त्यांची विविध ठिकाणी बदली होत असे. मात्र त..

महात्मा फुले यांचे शैक्षणिक विचार

19व्या शतकाचा विचार केल्यास या शतकावर ‘ज्ञान ही एक शक्ती आहे, शिक्षण हे सर्वांगीण सुधारणेचे प्रवेशद्वार आहे.’ या विचाराचा महाराष्ट्रात प्रभाव दिसतो. ‘विचार’ आणि ‘आचार’ याबाबत महात्मा फुले आदर्श होत. तत्कालीन समाजात शि..

वैद्यक क्षेत्रातील कारकिर्दीच्या संधी

लहानपणी वैद्यकक्षेत्राचे फार आकर्षण वाटे. तितकेच आकर्षण शिक्षणक्षेत्राचेही वाटे. या दुहेरी आकर्षणातून मला माझी वैद्यक-शिक्षक : Medical Teacher ही कारकिर्द गवसली. गेली 25 वर्षे लोकमान्य टिळक वैद्यकीय महाविद्यालय व सेठ गो.सु. वैद्यकीय महाविद्यालय म्हणजेच सा..

पुरातत्त्वज्ञ मधुकर ढवळीकर

ढवळीकर, मधुकर केशव पुरातत्त्वज्ञ, लेखक 16 मे 1930 मधुकर केशव ढवळीकर हे अशा निष्ठावंत पुरातत्त्वज्ञांपैकी आहेत ज्यांनी आयुष्यभर पुरातत्त्वज्ञ म्हणून काम केलेच शिवाय त्या क्षेत्रामध्ये काम करण्यासाठी अनेक जणांना तयार केले. डॉ. ढवळीकर हे 1953मध्ये ऑर्कि..

'अस्मितादर्श'कार गंगाधर पानतावणे

वैचारिक आणि संशोधनपर लेखन करणारे गंगाधर विठोबाजी पानतावणे यांचा जन्म नागपूर येथे झाला. त्यांचे वडील गिरणीमध्ये कामगार होते. मात्र त्यांना एक शैक्षणिक दृष्टी होती. आपल्या मुलांनी शिकले पाहिजे असे त्यांना वाटत होते. वडिलांप्रमाणेच..

स्मरण वीरत्वाचे

कुठल्याही देशाचे खरे मोठेपण हे त्या देशात असणार्‍या सोन्यारत्नांच्या खाणी किंवा त्या देशातील धनदौलतीवरून ठरत नाही, तर देशात निरनिराळ्या क्षेत्रांत होऊन गेलेल्या व आजमितीस तिथे असलेल्या नररत्नांच्या संख्येवरून आणि त्याच्या उच्च सांस्कृतिक पातळीवरून ठरत..

चरित्र अभिनेत्री दुर्गा खोटे

खोटे, दुर्गा विश्‍वनाथ अभिनेत्री १३ जानेवारी १९०५ - २२ सप्टेंबर १९९१ हिंदी आणि मराठी चित्रपटात आपल्या ठसठशीत अभिनयाने रजत  पडदा  गाजवून अनन्यसाधारण स्थान निर्माण करणार्‍या, तसेच चित्रपटनिर्मिती व दिग्दर्शन आणि लघुपट, जाहिरातपट या क्..

पहिल्या भारतीय महिला डॉ. आनंदीबाई जोशी

भारतातील पहिल्या महिला डॉ. आनंदीबाई जोशी यांचा जन्म १३ मार्च १८६५ साली पुणे येथे झाला. कल्याण परिसरातील पारनाका येथे राहणाऱ्या गणपतराव अमृतेश्वर जोशी ह्यांच्या त्या ज्येष्ठ कन्या...

वैज्ञानिक अपर्णा जोशी

'ती' पृथ्वी , 'तिच्या' वरच्या तापमानातले बदल आणि  त्यावरील उपाय याविषयी 'ती' वैज्ञानिक  अपर्णा जोशी हिने  संयुक्त राष्ट्रसंघात मांडलेले 'तिचे ' आणि इतरांचे विचार.......    "शालेय शिक्षक आलेख शिकवण्यासाठी विविध उदाहरणे घेतात..

डॉक्टर मॅक्सिन बर्नसन

भारतातून शिक्षणासाठी किंवा नोकरीसाठी अमेरिकेत जाण्याचे स्वप्न बघणारे व त्यासाठी रांग लावून बसलेले अनेकजण आपल्याला माहिती असतील. परंतु उच्च शिक्षणासाठी भारतात येणारी व भारताच्या प्रेमात पडून इथेच राहून शिक्षण क्षेत्रात मूलभूत काम उभी केलेली कुणी व्यक्ती आह..

पाऊलखुणा 'ति'च्या

8 मार्च ‘जागतिक महिला दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. आज प्रत्येक क्षेत्रात स्त्रिया आघाडीवर आहेत, आपल्या कामाचा वेगळा ठसा उमटवत आहेत. स्त्रियांसाठी अयोग्य मानल्या गेलेल्या क्षेत्रांत स्त्रियांनी मोलाची कामगिरी तर बजावली आहेच, पण या वेगवेगळ्या ..

जगावेगळी : डॉ. वसुधा आपटे 

न्यायवैद्यक शास्त्र हे सामान्य माणसाच्या आकलनापलीकडेच असतं असं मानलं जातं. खरं तर दूरचित्रवाणीवरील गुन्हेविषयक मालिकांमधून पोलिसांना एखादा मृतदेह मिळाला की, तो पोस्टमॉर्टेमसाठी पाठवला जातो आणि त्याच्या अहवालावर आधारित तपासाची दिशा ठरवली जाते हे आता लहान..

स्व.कमलाताई काकोडकर

ज्येष्ठ अणुशास्त्रज्ञ पद्मविभूषण डॉ. अनिल काकोडकर यांच्या मातोश्री कमलाताई काकोडकर यांचा जन्म मध्य प्रदेशातील उज्जैन येथे १९२४ साली झाला. त्या काळात स्त्रियांना शालेय शिक्षण घेणे फार कठीण होते, तरीही त्यांनी पाचवीपर्यंतचे शिक्षण मध्य प्रदेशातील ..

गानहिरा  'हिराबाई बडोदेकर'       

ज्या काळात स्त्रियांनी गाणं बजावणं करणं तर दूरच, पण समाजात नुसतं मोकळेपणानं वावरणंसुद्धा निषिद्ध मानलं जात होतं, अशा काळात संगीताचं शास्त्रशुद्ध शिक्षण घेऊन, अखंड मेहनतीनं आपली कला जोपासून, "जाहीरपणे गायनाचे कार्यक्रम करणाऱ्या पहि..

आद्य क्रांतिकारक 

वासुदेव बळवंत फडके यांना आद्य क्रांतिकारक म्हणून संबोधले जाते. “मी ईश्वरभक्त आहे. महर्षी दधिचीप्रमाणे माझ्या देशबांधवांसाठी त्यांच्या कल्याणासाठी माझेही बलिदान व्हावे. अशी माझी माझी परमेश्वराला प्रार्थना आहे." हे उद्गार आद्य क्रांतिकारक..

थोर संशोधक : थॉमस अल्वा एडिसन

शास्त्रज्ञ थॉमस अल्वा एडिसन यांनी खूप उपयुक्त शोध लावले. स्वयंचलित तारयंत्र, सोनोग्राफ, डायनामो, विजेचा बल्ब, विद्यूत मोटर, चलत चित्रपट असे अनेक शोध एडिसन यांनी लावले. अमेरिकन शास्त्रज्ञ थॉमस अल्वा एडिसन यांचा जन्म मिलान ओहियो येथे 11 फेब्रुवारी 1847 र..

निर्भीड सेनाधुरंधर

काही वर्षापूर्वीची गोष्ट. नागपूरच्या चिटणीस पार्कमध्ये एका स्वातंत्र्यवीराच्या पुतळ्याचे अनावरण करण्यासाठी दुसरा सेनाधुरंधर उपस्थित होता. उंच, धिप्पाड, नजरेत असणारी भेदकता, तितकीच  सहकाऱ्यांसाठी ओथंबून वाहणारी माया, असे ते प्रभावी व्यक्तिमत्त्व समो..

स्वामीजी - एक चिंतन!

अंधकारमय हिंदुस्थानला प्रकाशमय करण्यासाठी अविरत तळपत राहणाऱ्या एका तेजोगोलाची आवश्यकता होती. जणू त्यासाठीच मकर संक्रांतीला समाजाला नवे परिणाम देणारा प्रज्ञासूर्य अवतरला. पौष वद्य सप्तमी, शके १७८४ म्हणजेच १२ जानेवारी..

भाषिक खेळ - भाग १५

‘खेळातून शिक्षण’ या संकल्पनेने आपण विद्यार्थ्यांचा भाषा अभ्यास घेऊ शकतो. अशा खेळांपैकी एक मजेशीर भाषिक खेळ म्हणजे Hot Seat Game होय. एक मुलगा फळ्याकडे पाठ करून खुर्चीत (Hot Seat) बसेल. शिक्षक किंवा वर्गातील विद्यार्थी कोणताही एक शब्द फळ्यावर ल..

मकरसंक्रांत

भारतीय संस्कृतीमध्ये सणांचे महत्त्व खूप मोठे आहे. सण साजरे करण्यातल्या उत्साह आजही, एकविसाव्या शतकातही कायम आहे, किंबहुना आजच्या काळात तो दुणावला आहे. सणांसाठी आवश्यक असणार्‍या आकर्षक आणि सहजी उपलब्ध होणार्‍या वस्तू हे त्यामागचे मूळ कारण आहे. त्या..

 योद्धासंन्यासी

आपल्या भारताला ज्ञानाचे भांडार म्हणतात. भारताची संत परंपरा ही खूप मोठी आहे. भारताला लागलेल्या अनेक थोर संतापैकी स्वामी विवेकानंद हे एक महान संतच होते. ते रामकृष्ण परमहंसांचे शिष्य होते व रामकृष्ण परमहंस यांनी सुरू केलेल्या “रामकृष्ण मिशन..

भाषिक खेळ- भाग ९

खालील आकृत्यांमध्ये काही वाक्प्रचार दडलेले आहेत. ओळख पाहू ! उत्तरे उद्याच्या भागात  कालच्या भागाचे उत्तर    -प्रतिनिधी  [email protected]            ..