निसर्गभान

पावसाळी बहर- रानफुले - भाग २

जंगल पावसाळ्यात बहरतं, बोलत, नाचत आणि नाचवतोही. पटकन लक्षात येतील अशाच फुलांचा मागोवा यात घेतला गेलाय, ही फुलांची उधळण अशीच पाहाता यावी अशी इच्छा असेल तर गरज आहे जंगल वाचण्याची, वनस्पतींचा नैसर्गिक अधिवासाच्या रक्षणाची आणि मुख्य म्हणजे सजग पर्यटनाची. ..

पावसाळी बहर- रानफुले - भाग १

पावसाळा; तीन ऋतूमधील एक अत्यंत महत्त्वाचा ऋतू. उन्हाच्या लाहीने तापलेल्या धरणीला शांत करण्यासाठी नव्हे तर तिच्या गर्भातून विविधरंगी वनस्पती आणि फुले यांचा खजानाच बाहेर काढण्यासाठी जणू मदत करणारा ऋतू...

मुळा-मुठामधील मी मुठा..

आज किनई मी तुम्हाला गंमत सांगणार आहे. आज माझी माहिती तुम्हाला सांगताना माझ्याविषयी जी माहिती मी ऐकली आहे ती तुम्हाला सांगणार आहे. माझ्याबद्दलची ही माहिती जीवितनदी या संस्थेचे स्वयंसेवक यांनी सांगितली. ही माहिती ऐकून मलाही खूप छान वाटलं. आज किनई माझ्या नदी काठावर काही शाळेची मुलं आली होती. ..

अवसेचा पाऊस

  “आज अवसेचा पाऊस आहे रे, कशाला जाताय डोंगराकडे?” आईनं आम्हाला थांबवत विचारलं. तेव्हा मी म्हटलं, “हे बघ आई... अमावस्या पौर्णिमेला काहीही विशेष घडत नसतं.” त्यावर आई म्हणाली, “नाही कसं? चंद्राच्या प्रभावामुळेच तर समुद्र..

पावसाळ्यातील भटकंती

जंगलाचा अनुभव घ्यावा; तर तो पावसाळ्यात घ्यावा, असं म्हणतात. आणि तो योग्यच आहे. ताम्हिणीचे जंगल अशा पावसाळ्यात एकदा तरी बघितलेच पाहिजे. तिथे अनेक देवराया आहेत. त्यात असंख्य प्रकारच्या भारतीय वनस्पती आहेत. तसेच, विविध पक्षी, प्राणी, फुलपाखरे आहेत. ताम्हिणी घाटातील जंगलसमृद्धी बघून आपले मन अगदी प्रफुल्लित होते...

शोधू नवे रस्ते - भाग ३

अनेक वर्षांपूर्वीची ही गोष्ट आहे. मी दिल्लीतल्या एका ऑफिसात लिफ्टची वाट बघत उभी होते. लिफ्टचं दार उघडलं, तेव्हा लिफ्टमधून चक्क एक लंगूर जातीचं दोरीने बांधलेलं माकड आणि त्याला घेऊन जाणारा माणूस बाहेर पडला. मला आश्चर्याचा धक्काच बसला की, एखाद्या ऑफिस बिल्..

महासागर वाचवण्यासाठीचा जागर

महासागर, असं म्हटलं की, आपल्या डोळ्यांसमोर उभा राहतो तो म्हणजे पाण्याचा एक विस्तृत आणि अथांग असा साठा. परंतु महासागर हा यापेक्षा सुद्धा जास्त गहन आणि गूढ असा विषय आहे. याचं कारण असं आहे की, शास्त्रज्ञांच्या मते मनुष्याने सुमारे ९० टक्के जमीन ही पिं..

प्रतिज्ञा पर्यावरणाची

५ जून  ... जागतिक पर्यावरण दिन. यंदाच्या या पर्यावरणदिनाचा यजमान आपला भारत देश आहे आणि "प्लास्टिक प्रदूषणावर मात" हे या वेळचे घोषवाक्य आहे.  पर्यावरण जपण्याकरता अनेक कायदे अस्तित्वात आहेत. परंतु युरोप, अमेरिका या देशांतील नागरि..

मी तापी...

माझा उगम मध्य प्रदेशातील बतुळ या जिल्ह्यातील मुलताईच्या आरक्षित जंगलातून होतो. मुलताईमधून वाहत येऊन मी सातपुडा पर्वतामधून पश्चिम दिशेला वाहत जाते. तेथून मी वाहत वाहत महाराष्ट्रात प्रवेश करते. महाराष्ट्रातील खानदेशातील पठारामधून; तसेच गुजरातमधील सुरत येथील मैदानी भागातून वाहत मी शेवटी अरबी समुद्राला जाऊन मिळते. ..

जैवविविधता

पृथ्वीची निर्मिती साधारण 5 अब्ज वर्षांपूर्वी झाली. पृथ्वीवरील पहिला जीव समुद्राच्या उथळ पाण्यात 3.6 अब्ज वर्षांपूर्वी अस्तित्वात आला. एकपेशी असणारा हा सूक्ष्मजीव ऑक्सिजनशिवाय जगणारा होता. आज मानवाने साधारण 20 लक्ष प्रजातींची नोंद केली आहे. एवढी प्रचंड ज..

 मी पश्चिमवाहिनी नर्मदा...

मी भारतातील सर्वात मोठी पश्चिमवाहिनी नदी आहे. माझा उगम पूर्वेकडून होऊन मी पश्चिमेकडे समुद्राला जाऊन मिळते. अशी मी नर्मदा... मला रेवा असेही म्हंटले जाते. रेवा या शब्दाचा अर्थ ‘पर्वत-पठारावरून उड्या मारत वाहणारी’ असा होतो. मला मध्य प्रदेश राज्..

परिसरातील विज्ञान

विद्यार्थ्यांमध्ये विज्ञान विषयाची आवड निर्माण करण्यासाठी केवळ शाळांतील चार भिंतीत विज्ञान न शिकवता, परिसरातील गोष्टींचा उपयोग करून घेणे; ही संकल्पना राबवली मीना म्हसे यांनी. जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा वढू खुर्द, तालुका हवेली, जिल्हा प..

एका जगा वेगळ्या पालक–पित्याची कहाणी

छत्तीसगडचं कोटमी सोनार गाव. तेथे मोठं मगरींच पार्क आहे. ते बघायला अनेक लोक येत असतात. असेच एकदा बरेच पर्यटक आले होते. तेवढ्यात अचानक एक व्यक्ती मगरींच पार्क असलेल्या तळ्याकाठी येते. ती व्यक्ती तोंडातून काही वेगळाच आवाज काढू लागते आणि काय आश्चर्य! त..

एक झाड लावू मित्रा

एक झाड लावू मित्रा, त्याला पाणी घालू मोठे झाल्यावर त्याची गोड फळे खाऊ प्रत्येकाने आपल्या लहानपणी शाळेत हे गाणं ऐकलं असेल. प्रत्येकाला वाटतं, आपणही एखादं झाडं लावावं आणि त्याला मोठं होताना पाहावं. पण सगळ्यांनाच ते शक्य होत नाही. हौसे, नवसे आणि गवसे सगळेच आ..

नदीबद्दल इंटरेस्टिंग काहीसे...

आपण नदीबद्दल बरंच काही ऐकून असतो. कधीतरी भूगोल विषय शिकताना शिक्षकांनी विचारले असेल, "सांगा बघू नदी म्हणजे काय?" तर अशा वेळी नदीची काय बर व्याख्या सांगता तुम्ही.? नदी म्हणजे अखंड वाहणाऱ्या खळखळत्या पाण्याचा झरा. असं जर तुम्ही सांगत असाल, तर अगदी बरोबर! ..

सफर बांधवगड व्याघ्रप्रकाल्पाची

विद्यार्थी मित्रांनो, नुकत्याच परीक्षा संपणार असतील. सुट्टी लागल्यावर तुम्ही सहलीचे नक्कीच नियोजन करत असाल, तर मग मी एक ठिकाण सुचवतो, ते म्हणजे मध्य प्रदेश राज्यातील बांधवगड व्याघ्रप्रकल्प. बांधवगड हे अभयारण्य मध्य प्रदेशमधील सुप्रसिद्ध राष्ट्रीय उद्या..

बदके सुरेख....

बदक असा शब्द उच्चारताच आपल्या डोळ्यासमोर लांब चोचीच्या पांढऱ्याशुभ्र पक्ष्यांची रांग तरंगू लागते. आपल्या डोक्यात हे एवढेच काय ते बदकाचे चित्र, त्यांचे वर्णन तयार असते. पण मित्रांनो, आपल्या या परिचित पक्ष्याचे अनेक प्रकार असतात. वेगळ्या जातीच्या बदकांची ..

जपू या जंगल ठेवा

‘मानवी वस्तीत बिबट्याने हल्ला करून अमूक इतक्या माणसांना जखमी केले. बिबट्या, वाघ विहिरीत पडला’, अशा बातम्या आपण अलीकडे बर्‍याचदा ऐकतो. वन्य प्राणी मानवी वस्तीत का येतात? कारण जंगलांचा ऱ्हास होत आहे. त्यामुळे वाघ, सिंह, बिबट्या आणि अन्य वन्य..

पुनर्वापर कचऱ्याचा

मध्यंतरी पुण्याच्या बिशप्स स्कूलमध्ये जाण्याचा योग आला. शाळेच्या परिसरात कुंड्यांमध्ये सुंदर रोपं होती. कौतुकाने झाडांना न्याहाळत असताना तिथल्या बाईंनी सांगितलं, “ही झाडं आमच्या मुलांनी कमावलेली आहेत.” “कमावलेली?” मी न कळून विचा..

जलचक्र

जलचक्र म्हणजे पाण्याचे चक्र. चक्र म्हणजे चाक, एक गोलाकार वस्तू, ज्याला शेवटची टोके नसतात, ज्याची सुरुवात आणि शेवट सांगता येत नाही..

बोनसाय : एक कला

बोनसाय म्हणजे मोठ्या झाडाची छोटी प्रतिकृती. पण नुसते खुजे झाड नव्हे. त्याला फळे, फुले हे सारे निसर्गातल्याप्रमाणे असायला हवे. ..

निसर्गाची अन्नसाखळी

निसर्गातले सगळे घटक आपापली कामं नेमून दिल्याप्रमाणे करत असतात. ना कधी वाघाला गवताची चव घ्यावीशी वाटते, ना कधी सांबरांना मांस खाऊन बघावेसे वाटते. निसर्गात ढवळाढवळ करण्याची हौस फक्त आपल्याला म्हणजे मनुष्यालाच आहे...

शांतिनिकेतन : वृक्षरोपण उत्सव

शांतिनिकेतनमधे वर्षभर अनेक उत्सव साजरे केले जातात. जसे, नववर्ष उत्सव, वसंतोत्सव, हलकर्षण, वृक्षरोपण इ. रवींद्रनाथांचा मुलगा रथींद्रनाथ हे वन-उपवन शास्त्रातले जाणकार. त्यांनी वृक्षरोपण उत्सव सुरु केला. रवींद्रनाथांच्या मृत्यूनंतर हा उत्सव २२ श्रावण, म्ह..

वानरांचे भावविश्व

आपले आणि माकडांचे पूर्वज एकच होते, हे पदोपदी जाणवतं. त्यांच्या हालचाली, खाण्याची आणि बसण्याची पद्धत आणि महत्वाचं म्हणजे एखाद्या घडलेल्या किंवा घडणाऱ्या घटनेमागे येणारी प्रतिक्रिया आपल्याला मुग्ध करते. आपल्या आसपासच्या जंगलांमध्ये काळ्या तोंडाची माक..

जंगलातली रंगांची उधळण

जंगलातली रंगांची उधळण: चला तर या वेळेस आपण जंगलामध्ये रंग पाहायला जाऊ या. बघू या तरी आपला निसर्ग किती प्रकारचे रंग दाखवतो ते. कल्पना करा एक असं जंगल आहे की जे घनदाट तर आहेच पण जिथे पाण्याची कमतरता नाही, प्रचंड प्रमाणात डोंगर-दऱ्या आहेत, गवती कुरणे आहेत, ..

स्वदेशी आणि परदेशी ...

स्थानिक झाडे  आपल्या देशात परदेशातल्या वस्तू वापरण्याचं एकप्रकारचं वेडच आहे. म्हणजे आपल्याकडची वस्तू कितीही उपयोगी असो, टिकाऊ असो पण त्याकडे डोळसपणाने दुर्लक्ष करून त्यापेक्षा महाग वस्तू वापरण्याकडेच आपला कल असतो. ..

आधी मने हिरवी करू या!

पर्यावरण वाचवण्यासाठी उपक्रम होत असतानाही मूलभूत बदल मात्र नागरिकांमध्ये होत नाहीत. त्या मूलभूत बदलांविषयी... ..

पर्यावरण सप्ताह : लेख५ :विनाशाच्या पाऊलखुणा

  कार्बन डाय ऑक्साइड शोषण्याच्या़ साठवण्याच्या नवीन मार्गांचा सतत शोध  उशीररात्री गगनचुंबी इमारतीच्या गच्चीतून पाहिली तर शहरं किती सुंदर दिसतात नाही? चांदण्यांसारखे लुकलुकणारे अगणित दिवे़ सतत धावणारे रूंद रस्ते़ त्यांच्यावर चालणारी खेळण्या..

पर्यावरण सप्ताह : लेख ३: खारफुटीला वाचवू या...

मुंबई महानगरीच्या वाढत्या शहरीकरणात खारफुटी हळूहळू गायब होतेय की काय, असं वाटतंय. खारफुटी कुठेही असो , तिचं महत्त्व काय हे जाणलं, तर सजग नागरिक तिच्या रक्षणाच्या दृष्टीने नक्कीच प्रयत्न करतील...

मुके संवाद

पक्षी प्राणीही संवाद साधतात    आपल्या सभोवतालच्या प्रत्येक सजीव प्राण्यांमध्ये संवाद करण्याची क्षमता असते. क्षमता म्हणणं तसं चुकीचं ठरेल कारण ते त्यांच्या परीने संवाद साधतच असतात पण आपल्याला म्हणजेच माणसाला ते कळत नसतं. किंबहुना आपणच त्यांना अज्ञानापोटी मुके जीव ही संज्ञा दिलेली आहे. का बरं? आपण त्यांना मुके म्हणायचं? कारण आपल्याला त्यांची भाषा कळत नाही म्हणून? हे जर खरं मानलं तर बाहेर देशातले सगळेच मुके म्हणावे लागतील. अगदी आपल्या नेहेमीच्या लाडक्या pets बद्दल विचार करा. ..

हिरवं हृदय

  हिरवाई, वनराई वाचवा परवा नातीला भेटायला गेले.  गेल्याबरोबर  आज्जी ऽऽऽ म्हणून गळ्यात पडणारी नात टीव्हीवर नजर लावून बसलेली! मी माझ्या लेकीला विचारलं आज काय झालं परीला? इतकी कधी गुंतून पडत नाही टीव्हीवरच्या कार्यक्रमात! नेहा, नको बाई स..

“तत सवितुरवरेण्यं !”

जगभरातल्या विकासाबरोबर वाढलेल्या प्रदूषणाच्या समस्येच्या भविष्याचा वेध घेतलेली विज्ञान कथा. ..

पुन्हा निर्सगाकडे....

  ‘वेगळ्या वाटा’ या सदरामध्ये आपण या वेळेस दोन बहिणींनी  निवडलेल्या  वेगळ्या वाटेविषयी माहिती घेणार आहोत. अदिती आणि अपूर्वा संचेती या दोघी सख्या बहिणी. अदितीचे वय २६   वर्षे, तर अपूर्वाचे वय २४.  पुण्यातील शुक्रव..

जल  है  तो  कल  है !

रोजच्याप्रमाणे साक्षीची स्कूल बस सावली सोसायटीच्या गेटसमोर थांबली. साक्षी बसमधून उतरली आणि सगळ्या दोस्त कंपनीला बाय करून तिने त्यांचा निरोप घेतला. बस गेल्याबरोबर तिने सोसायटीच्या दिशेने धूम ठोकली. लिफ्टची वाट न बघता धडाधड जिने चढायला तिने सुरुवात केली. ति..

मे फ्लॉवर इन मार्च....  

ऐन उन्हाळ्यात येणारे हे फुल यंदा मार्चमध्ये     माझी लेक म्हणाली, “आई मे फ्लॉवर मार्चमध्ये कसं आलं? तिच्या या प्रश्नाने मनात विचारांचं चक्र सुरू झालं. ती सहज म्हणून गेली की, “याला आता मार्च फ्लॉवर म्हणू या.” खरंच हवा..

रंगीबेरंगी पशुपक्षी

निसर्गानं सजीवसृष्टीला रंगाचं वरदान दिलं आहे. त्यात पक्षी प्राणीही आलेच. त्यांच्या सुरक्षिततेसाठी, त्यांचं भक्ष्य पकडण्यासाठीच, त्यांच्या प्रजोत्पादनासाठी हे रंग त्यांना मदत करत असतात. ..

अधिवास निसर्गातील

आपल्या आजूबाजूला, आपण जिथे जातो तिथे निसर्ग आहे. तो कायमच आपल्या सोबत असतो. पण त्याकडे बघण्याची एक दृष्टी आपण जाणीवपूर्वक विकसित करायला हवी...

परिसर आणि आपण

  निसर्गाचं संवर्धन करणंही आपली नैतिक जबाबदारी आहे आणि ती बजावण्यासाठी अगदी लगेच एखाद्या जंगलामध्ये किंवा टेकडीवरच गेलं पाहिजे असं नाही. हा एक निव्वळ गैरसमज आहे. याची सुरुवात आपण आपल्या सभोवतालच्या परिसरापासूनही करू शकतो. अगदी आपल्या घराच्या आसपास अ..

निसर्ग आणि माणूस

निसर्ग आणि माणूस यांचं नातं फार जवळचं आहे. कारण निसर्ग आहे म्हणून माणूस आहे आणि आपणच आपला निसर्ग वाचवला पाहिजे. आता निसर्ग वाचवायचा म्हणजे नक्की काय करायचं.. नक्की काय वाचवायचं असा प्रश्न बऱ्याच लोकांना पडतो. त्यासाठी निसर्ग म्हणजे काय हे आधी समजावून घेतलं पाहिजे. ..

निसर्गभान - एका थेंबाची गोष्ट

हिरवं हिरवं, चमकदार गवत... बाजूनं भली मोठ्ठी स्वच्छ, चकचकीत झालेली झाडं... त्यामधून मस्तपैकी या काठावरचं, त्या काठावरचं गवत पहात, दगडांशी खेळत झुळुक झुळुक वाहणारी नदी. किती दिवस नदी पाऊस धारांची वाट पहात होती. तेव्हाच आकाशात काळेकुट्ट ढग जमा झाले आणि मस्तपैकी टप्पोरे थेंब आकाशातून थेट टपाटपाटप खाली आले. छोटा चिंटू त्या नदी जवळच उभा होता. पावसाची टपटप पाहून त्यानं आपल्या इवल्याशा हातांचा द्रोण केला. एक मोठ्ठा थेंब टुणुकन् त्याच्या हातात पडला. चिंटूनं त्याला दुसर्या हातानं अलगद बंद केलं. ..