पालक

विचार पालकत्त्वाचे

एकदा माझी नणंद जयश्री आणि मी आपापल्या पाल्यांबाबत बोलत होतो. दोघांचंही पहिलंच अपत्य त्यामुळे दोघींनाही पालक म्हणून आलेल्या अनुभवांबद्दल आणि झालेल्या चुकांबद्दल आम्ही बोलत होतो आणि बोलता बोलता दोघींच्याही एक गोष्ट लक्षात आली की, पालक होण्याचा आमचाही पहिलाच अनुभव होता...

स्वतंत्र भारताची शैक्षणिक वाटचाल

१९४७ मध्ये भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर भारत सरकारपुढे अनेक आव्हाने उभी होती. अनेक व्यवस्था नव्याने उभ्या करायच्या होत्या तर काही व्यवस्थांमध्ये भारतीय समाजाला अनुकूल असे बदल घडवायचे होते. या व्यवस्थांमध्ये भारताच्या भविष्याच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची व्यवस्था होती ती म्हणजे भारतीय शिक्षणव्यवस्था...

नकुशी

अधिकार, हक्क मिळण्यासाठी तिने जन्म घेण्याची गरज असते; पण आजही भारतातल्या अनेक भागांमध्ये मुलीला जन्माला येण्याचा अधिकारच हिरावून घेतला जातो. स्त्रीभ्रूण हत्येवर कायद्याने बंदी असूनही अनेक छुप्या पद्धतीने मुलीला जन्माला घालण्यावर निर्बंध घातले जातात. ..

संगीत आणि सामाजिकीकरण

लहान मुलांमध्ये सामाजिक विकास हा तितकाच महत्त्वाचा असतो. वाढत्या वयातच सामाजिक कौशल्ये वाढवणेही गरजेचे असते. जन्मतः सगळेजणच अहंकारपूर्ण असतात, फक्त स्वतःचा विचार करणारे, कारण सगळ्याच मुलांना असे वाटत असते की, अख्खे जग आपल्या भोवती फिरते. लोकांचा विचार करणे हे त्यांना शिकवायला लागते. जसजशी मुले मोठी होतात, तसतशी त्यांची सामाजिक देवाणघेवाण सुरू होते आणि या वेळेस इतरांचा विचार करणे हे अत्यंत गरजेचे होऊन जाते...

स्वातंत्र्यपूर्व भारतीय शिक्षणातील प्रयोग

औद्योगिक क्रांती, दळणवळण व सरकारीकरण यामुळे चरितार्थाच्या अनेक जुन्या संधी गायब होत होत्या. त्याच वेळी अनेक नवीन संधी निर्माणही होत होत्या. नवीन संधीचा लाभ घेऊन स्वत:च्या पायावर उभे राहायचे असेल तर शिक्षण घेणे गरजेचे होते. ..

मुलांच्या जगण्याचा मूलभूत अधिकार

मानवी अधिकार किंवा हक्क - मग ते प्रौढांचे असोत किंवा मुलांचे - हे आपल्या स्वातंत्र्याचं प्रतीक आहे. माणूस म्हणून जगण्यासाठी आणि स्वतःची प्रगती साधण्यासाठी हक्कांची गरज असते. यातही बालकांना आपले आयुष्य सुखाने जगण्यासाठी शारीरिक, मानसिक, लैंगिक, शैक्षणिक शोषणाला बळी न पडण्याचा अधिकार आहे. ..

मैत्री उमलत्या मुलांशी

आनंदी होण्याच्या प्रक्रियेत शिक्षण व शिकणे या गोष्टी होऊ दे, त्यामुळे सकारात्मक दृष्टिकोन तयार होण्यास मदत होईल. मैत्रीपूर्ण वातावरण तयार होईल...

ब्रिटीशकालीन भारतीय शिक्षणपद्धती

भारतावर अनेक परकीय आक्रमणे झाली, असली तरी इंग्रजांचे भारतावरील आक्रमण हे इतरांपेक्षा खूपच वेगळे होते. इतर आक्रमक भारतात आल्यानंतर त्यांच्या मूळ देशाशी त्यांचे असलेले संबंध जवळपास संपुष्टात आले. मात्र इंग्रजांनी इथे सत्ता स्थापन केल्यानंतरही त्यांचे इंग्लंडशी असलेले संबंध केवळ अबाधितच नव्हते, तर सुरुवातीला ईस्ट इंडिया कंपनीच्या माध्यमातून तर नंतर थेट इंग्रज सरकारच्या माध्यमातून ते अधिक भक्कम केले गेले...

गरज वाहनविवेकाची

शाळा-कॉलेजांतील प्रत्येक परीक्षेत मुलांनी यश मिळवावे, यासाठी आपण खूप आग्रही असतो, पण रस्त्यावर तर हरघडी परीक्षा द्यावी लागते. आणीबाणी, आपत्ती किंवा अचानक उद्भवणारी परिस्थिती, अनपेक्षित प्रसंग पूर्वसूचना देऊन येत नाहीत...

माझे पालकत्वाचे प्रयोग

‘‘घराचे चैतन्य म्हणजे लहान मुले उत्साहाचा अखंड स्त्रोत म्हणजे लहान मुले निरागसपणे झुळझुळणारा निर्झर म्हणजे लहान मुले.’’..

माहिती तंत्रज्ञान - माहितीच्या जगात जबाबदार नागरिक होण्यासाठी - भाग २

आपण केलेल्या पोस्टवर अनेकदा वादविवाद होतात, कधीकधी ते टोकालाही जातात. एखाद्या ठिकाणी वाद होतोय, असे दिसले की आपण ताबडतोब, तो विषय इतर चांगल्या गोष्टींकडे वळवून, नकारात्मक प्रतिक्रिया न देता, कधी हास्य विनोदातून तर कधी गरज असेल तर माफी मागून, तो विषय थांबवायला शिकले पाहिजे...

पालकांशी हितगुज

लहान वयात मुलांचे अक्षर चांगले व्हावे, त्यांना चित्रे काढता यावीत, आकृत्या रंगवता याव्यात, भाषण करता यावे, यासाठी पालकांनी मुलांना वेळ द्यायला हवा. त्याचबरोबर मुलांची शारीरिक क्षमता चांगली व्हावी, यासाठी मुलांचे व्यायाम, धावणे, पळणे, पोहणे इत्यादीकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. या सर्व बाबतीत आपण मुलांबरोबर राहायला हवे. ..

आपला परिसर आणि मुले

बर्‍याच शाळा मुलांना पोस्टऑफिस, बसडेपो, पोलीसस्टेशन, अग्शिशामकदल कार्यालय, भाजीमंडई अशा ठिकाणी घेऊन जातात. यालाच क्षेत्रभेट (Field Trip) असे म्हणतात. ते अशा साठी की, आपले शहर कसे चालते आणि ते चालवणारे कोण आहेत, याची माहिती मुलांना मिळावी. ..

मुलांच्या भावविश्वात डोकावताना..

अडीच-तीन वर्षाच्या मुलांचा विकास हळूहळू होत असतो. पहिल्या पाच वर्षात मुलांमध्ये अनेक महत्त्वाचे बदल घडतात. या वयात त्यांचे स्वत:वर जास्त नियंत्रण नसते. त्यामुळे अपरिचित व्यक्ती किंवा मुले यांच्यामध्ये तीन-चार तास घालविणे त्यांच्यासाठी कठीण जाते. ..

शिक्षणपद्धतीचा इतिहास

एकीकडे शिकणे हळूहळू सार्वत्रिक होत असताना, नक्की शिकायचे तरी काय, हा प्रश्न जेव्हा जेव्हा माणसाला पडला, तेव्हा तेव्हा त्याने, मी ज्या समाजात राहतो, त्या समाजाच्या सध्याच्या तसेच भविष्यातील गरजा काय आहेत, हे समजून घेण्याचा प्रयत्न केला...

समाजमध्यमंं, व्यसनंं आणि मुलं

शालेय वयात उज्ज्वल भविष्य घडवायचंय, उद्याचा सुजाण नागरिक बनायचंय ही जाणीव रुजवायला हवी. शिक्षक आणि विद्यार्थी यांच्यामधले संबंध केवळ शाळेपुरतेच मर्यादित दिसतात. पालक आणि शाळा यांच्याइतकाच मोठा सहभाग मुलांच्या जडणघडणीत आसपासच्या परिस्थितीचा, प्रसारमाध्यमांचा आणि समाजाचाही असतो...

इनोव्हेशन (नाविन्य) थोडक्यात बरंच काही ....

एकदा एका घरात चार-पाच वर्षे वयाची दोन लहान मुले खेळत असतात. खेळ असतो सापशिडीचा, त्यात असतात चार वेगवेगळ्या रंगांच्या सोंगट्या, एक फासा आणि त्या सापशिडीचा पट. सुरुवातीला आई-बाबा सांगतात तसे तो फासा टाकत सापशिडी खेळायचा ते दोघं प्रयत्न करतात. दहा मिनिटं होतात तोच सापशिडीचा पट बाजूला राहतो. आता हातात राहतं ते त्या खेळाचं खोकं. हळूहळू या सोंगट्या वेगवेगळ्या भाज्या होतात आणि त्या खोक्याची कढई होऊन जाते. ..

गणिताची गंमत जंमत

आपल्याला गणित अवघड वाटले, म्हणून आपल्या मुलांनापण येणार नाही, ही अतिशय चुकीची कल्पना आहे. जमत नाहिये का? जाऊ दे, मलापण येत नव्हते, असे कधीच म्हणू नका! उलटे त्यांना काय समजत नाहिये, हे तुम्ही जाणून घ्या आणि सोप्या भाषेत त्यांना ते कसे समजावता येईल, याचा विचार करा. त्यांच्याशी कायम सकारात्मक बोला...

शाळेची तयारी

सुट्टीचाही कंटाळा येतो, नाही? जून महिना आला की, शाळा कधी सुरू होते असं होतं. शाळेत पुन्हा जायचीही गंमत असते. गंमत? हो जरा शाळेची तयारी तर आठवा म्हणजे त्यातली धम्माल लक्षात येईल. किती नवलाई! किती उत्सुकता! किती नवीन गोष्टी! वर्गसुद्धा नवीन. सगळ्यांसाठीच..

ब्रेडचा झटपट वडा

मस्त पावसाळा सुरू झाला आहे. कधी जोराचा तर कधी रिम-झिम पाऊस पडत असतानाच आपल्या चटपटीत पदार्थांची आठवणं नाही आली तर नवलच! त्यासाठीच कमी वेळात होणारी ‘ब्रेडचा झटपट वडा’ ही रेसिपी नक्की ट्राय कराच! साहित्य : ब्रेड स्लाईस आठ ते दहा, उकडलेले बटाटे,..

लेकीसोबत घडताना.... 

वस्तुतः चित्रकला किंवा हस्तकला याच्याशी कोणताही संबंध नसताना मी आणि माझ्या लेकीने छान गोष्टी केल्या. ज्यातून तिलाही खूप काही शिकायला मिळालं...

भावना आणि संवेदना

भावना या शारीरिक प्रतिक्रिया असल्यामुळे मेंदूतील बदल, चेहर्‍यावरील भाव, रक्तदाब, ह्या सर्व गोष्टींवरून त्या मोजतात येतात. या साधरणतः सर्वांच्या सारख्याच असतात व त्यांचा सहजपणे अंदाज लावता येतो. संवेदना या प्रत्येक व्यक्तीप्रमाणे बदलतात व त्या मानसिक प्रक्रिया असल्यामुळे त्या मोजणे अवघड असते...

हितगुज, निरोप व शुभेच्छा

मागच्या वर्षभरात पालक म्हणून आपल्याला पडणार्‍या काही प्रश्नांची, मला सापडलेली उत्तरे तुमच्यापुढे मांडण्याचा मी प्रयत्न केला, या प्रश्नांची उत्तरे मी या विषयातील तज्ज्ञ म्हणून नव्हे; तर एक पालक म्हणून मुलाचे संगोपन करत असताना मला व प्रीतीला, म्हणजेच ..

घरच्याघरी कलाकुसर

बालमित्रांनो, परीक्षा संपून तुम्ही सर्वजण अभ्यासाच्या जाचातून मुक्त झालेले आहात; आणि खर्‍या अर्थाने आता सुट्टी सुरू झालेली आहे. सुट्टी म्हटले की धम्माल करणे, मित्र-मैत्रिणींसोबत मनसोक्त खेळणे, ट्रीपला जाणे, टी.व्ही. पाहणे यातच आपला बराचसा वेळ जातो. ..

मुलांचे उन्हाळी शिबिर

‘ए आई, उठ ना. मला शाळेत जायला उशीर होतोय.’ रोज सकाळी लवकर उठण्यासाठी हातापाया पडायला लावणारी वैदेही, आज चक्क आपल्यालाच उठवत आहे, हे बघून मनीषाने सूर्य नक्की पूर्वेलाच उगवला आहे ना, याची खात्री करून घेतली. ‘वैदेही, हा काय चमत्कार, आज चक..

स्मरणशक्ती

स्मरणशक्ती म्हणजे नक्की काय? फक्त जुन्या आठवणीच का? तसे असेल, तर या आठवणी तरी कशा लक्षात राहतात? या सगळ्यांचे उत्तर म्हणजेच आपली स्मरणशक्ती. ..

भाजीचा यक्षप्रश्न

संध्याकाळ झाली की, सुनीताच्या पुढे भाजी काय करायची? हा यक्षप्रश्न उभा राहत असे. तिची मुलगी केया लहान असेपर्यंत तिला हा प्रश्न कधीच पडत नव्हता. केयासाठी वरण-भाताचा कुकर व कधी केयाच्या बाबांच्या, तर कधी स्वत:च्या आवडीची भाजी केली की, तिचे काम होऊन जात असे..

सिफर आणि त्याचे आई बाबा

आमच्या कॉम्प्लेक्समध्ये एक छोटा ८ वर्षांचा सिफर लहान मुलांचे (शालेय विद्यार्थ्यांचे) वाचनालय चालवणार ..

कल्पनाशक्ती आणि सर्जनशीलता

सर्जनशीलता म्हणजे वेगवेगळ्या कल्पना एकत्र करून काहीतरी नवीन विचार मांडणे किंवा काहीतरी वेगळी क्रिया करणे. जगाकडे नवीन दृष्टिकोनातून बघणे, दडलेले पॅटर्न्स शोधणे, कोणतेही साम्य नसलेल्या गोष्टींमध्ये समानता शोधून काढणे किंवा एखाद्या समस्येवर अद्वितीय समाधा..

नेटभेट - भाग १

मित्रमैत्रिणींनो, आजचं युग हे संगणकाच युग आहे. तुमची पिढी या इंटरनेटच्या युगातच वाढणार आहे. तुमच्यासाठी चांगली, दर्जेदार गंमत इंटरनेटवर निश्चितच आहे. मोठ्यांच्या वेबसाईटस् क्लिष्ट विषयाच्या, तांत्रिक वेबसाईटस् तुमच्यासाठी नाहीत. पण आनंदी  इंटरनेटवर..

अशी शिस्त पाहिजे

31 डिसेंबरला आपल्याला एकत्र काय करता येईल, या विषयावर अपर्णा आणि तिच्या मैत्रिणींची चर्चा ऐन रंगात आली असताना खेळायला गेलेली अपर्णाची मुलगी सुरभी अचानक पळत घरात आली आणि गडबडीत, तिचा टीपॉयवरील ज्यूसच्या ग्लासला धक्का लागून सगळा ज्यूस वैशालीच्या नव्या कोर..

आत्मविश्वासातून क्रिएटिव्हिटीकडे

दिवाळी, पाहुण्यांची सरबराई व सोहमच्या लुडबुडीमुळे मधुराची चांगलीच दमछाक झाली होती. मात्र, सोहमची शाळा सुरू झाल्यामुळे आणि आज कामे उरकल्यामुळे ती निवांतपणे टी.व्ही. बघत बसली होती. चॅनेल बदलताना, शास्त्रज्ञ डॉक्टर करंदीकरांची मुलाखत सुरू असलेली तिने बघितल..

गरज सुसंवादाची

अजय, अपर्णा आणि त्यांची तीन वर्षांची मुलगी नेहा हे तसे एक सुखी त्रिकोणी कुटुंब. अजय आणि अपर्णा दोघेही नोकरी करत असल्यामुळे दोघांचीही प्रचंड धावपळ होत असतानासुद्धा नेहाचे भविष्य सुरक्षित असावे, तिला जगातील सगळ्या उत्तम गोष्टी, ज्या आपल्याला मिळू शकल्या न..

जाणीवा बळकट करणारं बालसाहित्य

बालपणीचा काळ सुखाचा असं आपण नेहमी म्हणतो. या काळात झालेले संस्कार हे पुढे आपलं भविष्य घडवत असतात. एकनाथ आव्हाड यांच्या आईंनी पुस्तकी शिक्षण घेतलेलं नसलं तरी कीर्तन-प्रवचन ऐकायची त्यांना सवय होती. आईबरोबर राहून राहून आव्हाड सरांनाही ते आवडू लागलं. कीर्तनातील निरुपण, रंगवून रंगवून सांगण्याची पद्धत याची गोडी लागली व तेच पुढे मनात रुजलं. "आईने आम्हाला अनावश्यक खर्चासाठी पैसे दिले नसले तरी पुस्तकं विकत घ्यायला मात्र ती पैसे द्यायची.", असं ते आवर्जून सांगतात.   हाय मित्रांनो! कसे आहात? दिवाळी ..

कार्य-अनुभव!!

दैनंदिन जीवनातील काही कामं पालकांनी विद्यार्थ्यांकडून करून घेणं ..

दृष्टीकोन : बघण्याचा-ऐकण्याचा-अनुभवण्याचा !

लहान मुलांना गाणी शिकवणे हा त्यांचे ऐकण्याची क्षमता वाढवण्याचाच एक भाग आहे. गाण्याची चाल आणि त्यातील यमक यामुळे मुलांची फक्त आकलनशक्तीच नाही, तर कल्पनाशक्तीदेखील वाढते. त्यांचे उच्चार सुधारतात व दोन शब्दांमधील फरक त्यांना पटकन कळू लागतो. संस्कृत श्लोक ऐकणे व पाठांतर करणे याचादेखील ऐकण्याची क्षमता वाढवण्यासाठी उपयोग होतो...

मुलांना समजून घेताना

समीर व राधा त्यांच्या एकुलत्या एक मुलाच्या म्हणजे साहिलच्या वाढदिवसासाठी कपडे खरेदी करायला  गेल्यानंतर नेहमीप्रमाणे साहिलसाठी त्यांना आवडणारे कपडे शोधू लागले. तेवढ्यात साहिलने एक शर्ट आणि जीन्स शोधून आणली आणि म्हणाला चला आई-बाबा, झाली आपली खरेदी. ..

अबोल विनू

आई जेवढी प्रेमळ तेवढीच मुलाच्या हितासाठी कठोरही बनते...

संगीत परीक्षा ( उत्तरार्ध )

गेल्या महिन्यातील या लेखाच्या पूर्वार्धात मी म्हंटलं होतं, "आपण कोणत्याही कलेचं शास्त्रशुद्ध शिक्षण घेतो ना, त्याला एक आखीव रेखीव अभ्यासक्रम असतो. म्हणजे&n..

नीतीचे नवनीत 'स्वदेश '

स्वदेश, स्वभाषा, स्वधर्म, स्वराष्ट्र.... यांसाठी भूतकळामध्ये ज्यांनी आपले प्राणही कुर्बान केले, त्या दोन व्यक्ती म्हणजे ‘बाबू गेनू’ आणि ‘शिरीषकुमार!..

विवेकाची पूजा

  दुर्गा, भद्रकाली, अंबा, अन्नपूर्णा, सर्वमंगला, भैरवी, चंद्रिका, ललिता, भवानी, मूकांबिका अशा प्रतिमांच्या रूपांत नऊ दिवस पूजली जाणारी देवी! हा नऊ दिवसांचा उत्सव म्हणजे नवरात्र! आपल्या संस्कृतीत नऊ दिवस वेगवेगळी धान्य पेरून दहाव्या म्हणजे दसर्&zwj..

विजयाला गवसणी घालू !!

‘मोठेपणी कोण व्हायचंय?’ शालेय जीवनात विचारला जाणारा प्रश्न, ज्याची उत्तरही ठरलेली असतात...

बालवयाला शोभणारी गाणी - भाग ३ 

  हे नमन शारदेस माझ्या छोट्या दोस्तांनो, मला सांगा, गणपती बाप्पा आल्यावर तुम्ही खूप धम्माल केली ना? मला माहिती आहे तुम्हाला सगळ्यात जास्त काय आवडतं ते. सगळ्यांनी मिळून झांजा वाजवून बाप्पाची आरती करायची अन् रोज छान छान प्रसाद खायचा. जेवणातही रो..

वरतोंडे

‘‘काय, आज कशी आहे तब्येत? नाही म्हणजे, काल तुम्ही ठणाठणा ओरडत होतात. नंतर तुमच्या तोंडातून फेस बाहेर ऊतू जात होता. तुमची नेहमी घुर्रऽऽघुर्र, खूळऽऽखूळ आणि सूर्रऽऽसूर्र ऐकायची सवय. हे तुमचं असलं फेसाने फसफसलेलं..

अ अ अभ्यासाचा : कास ध्येयाची

मित्रांनो, मागच्या लेखात आपण अभ्यासाला बसायची जागा कशी असावी? कुठे असावी? हे काही मुद्दे बघितले. मला खात्री आहे की, तुम्ही प्रत्येकाने आपल्या घरातील आपली अभ्यासाची जागा निश्‍चित केली असेल. मुलांनो, अभ्यास कुठे करायचा?&nb..

आर्किमिडीजने काय केले ?

आर्किमिडीजचे उद्धरणशक्ती सूत्र आर्किमिडीजने उद्धरणशक्तीचा शोध लावला असे म्हणतात. म्हणजे त्याने नेमके काय केले? एखाद्या अशिक्षित लहानग्या मुलाला सुद्धा नदीच्या किंवा तलावाच्या पाण्यात शिरल्यावर हलके हलके वाटतेच. पाण्यात शिरल्यावर अंग हलके वाटणे, काठ..

माहिती संकलन प्रकल्प

"आई, आज इतिहासाच्या टीचरनी 'लाल, बाल आणि पाल' या विषयावर प्रोजेक्ट करायला दिला आहे. दीड महिन्यात तो तयार करून टीचरना द्यायचा आहे. यंदाच्या इतिहासाच्या प्रदर्शनात हे प्रोजेक्ट ठेवणार आहेत. म्हणून तुझी आणि बाबांची मदत लागेल मला. बाकीच्या इतर प्रोजेक्टसाठी म..

लेख २ : अंतरे - आकाशीय अंतरांचे एकक

नमस्कार मित्रहो, मागील लेखांमध्ये आपण खगोलशास्त्राची तोंडओळख करून घेतली, त्याचप्रमाणे आकाशापासून सुरुवात करण्यासाठी आपले स्थान कसे निश्चित करावे यासंबंधी सुद्धा माहीत करून घेतली. आता सदर लेखात आपल्याला आकाशातील दूरदूरवरील अंतरे कशी मोजायची आणि त्यासाठी ..

अशी असावी जिद्द

बाबू आणि त्याचे आई - बाबा असं एक त्रिकोणी कुटुंब. स्वतःचं म्हणावं असं त्याचं घरच नव्हतं, गावही नव्हतं. ज्या गावात ते जात ते गाव त्यांचं होई आणि ते त्या गावाचे. जिकडे काम मिळेल तिकडे त्यांची पालं (घरं) थाटली जात. कामासाठी सतत स्थलांतर करणारी ही लोकं एका ..

लहान मुलांनी नाटक का पाहावं?

लहान थोरांना मनापासून आवडणारा मनोरंजन विश्वातला प्रकार म्हणजे नाटक, नृत्यगीत, अभिनय या तिन्हींच्या अप्रतिम एकीकरणातून साकार होणार, हे नाटक नावाचं रसायन खरोखर अद्भुत म्हणायला हवं. परवाच ‘मुक्ता बर्वे’ या अभिनेत्रीचे विचार वाचले. ‘हृद्यां..

कविता-बाप्पा बाप्पा

पिटुकला उंदीरमामा पहाटे पहाटे उठला गालात हसून बाप्पाला 'गुड मॉर्निंग' म्हणाला बाप्पा म्हणाला 'उंदीर मामा, तयार व्हा लवकर जय गणेश , जय गणेश ऐकू येतोय गजर' उंदीर म्हणतो 'श्रीमंत, तुमचा होणार मेक ओव्हर  चहूकडे दिसू लागला बघा हा फेस्टिवल फिव्हर' ..

शिक्षक नसते तर...

आज शिक्षकदिन त्या निमित्ताने एका विद्यार्थ्याने लिहिलेला हा लेख..

वानरांचे भावविश्व

आपले आणि माकडांचे पूर्वज एकच होते, हे पदोपदी जाणवतं. त्यांच्या हालचाली, खाण्याची आणि बसण्याची पद्धत आणि महत्वाचं म्हणजे एखाद्या घडलेल्या किंवा घडणाऱ्या घटनेमागे येणारी प्रतिक्रिया आपल्याला मुग्ध करते. आपल्या आसपासच्या जंगलांमध्ये काळ्या तोंडाची माक..

शब्दांच्या गावा जावे : लेख क्र 3

मित्रमैत्रिणींनो, शब्दांच्या सहलीचा हा तिसरा टप्पा. शब्दांचे स्वभाव, शब्दांचे प्रकार, शब्दांची व्युत्पत्ती, अशा काही मुद्द्यांवर, गेल्या दोन टप्प्यात आपण संवाद साधला. अनेक जण आपल्या या सहलीत अगदी मनापासून सहभागी होत आहेत, सहलीचा आनंद घेत आहेत.मुलुंडच्या अ..

संगीत परीक्षा ( पूर्वार्ध )

  मित्रांनो,  परीक्षा म्हटली की तुमच्यापैकी बहुतेकांना, थोडं टेन्शनच येतं ना? आणि संगीताची पण परीक्षा? आता तुम्ही म्हणाल, आम्ही आनंदासाठी संगीत शिकतो. अभ्यास करून कंटाळा आला की मनाला विरंगुळा म्हणून संगीत शिकतो. कुणाला गायला आवडतं, कु..

राधाचा बाप्पा

  पर्यावरणपूरक गणपती  आज रविवार असूनही राधा लवकर उठली होती. सगळं आवरून ती केतनमामाची वाट पाहत होती. तिचा तो उत्साह, अधीरता पाहून आईला एकीकडे गंमत वाटत होती आणि कौतुकही. शेवटी एकदाचा मामा आला. आल्या आल्या राधाने त्य..

योगनिद्रा भाग ४

योगनिद्रा  नमस्कार मित्रांनो, मागच्या महिन्यात सांगितलेली योगनिद्रा घेऊन पाहिलीत की नाही? कसं वाटलं योगनिद्रा झाल्यावर? खूप शांत, छान असं वाटले की नाही ? हाच तर या योगनिद्रा प्रक्रियेचा हेतू आहे. या वेळी आपण आता आणखी मोठ्या वयोगटासाठी, म्ह..

चला दिशा ओळखूया!

  मागील लेखामध्ये नकाशावाचनाकरीता नकाशा म्हणजे काय? नकाशाचे महत्त्वाचे व अविभाज्य घटक कोणते? यांची ओळख करून घेतली. या लेखाद्वारे नकाशावाचन करता महत्त्वपूर्ण असलेले नकाशाचे अंग म्हणजे दिशा ओळखता येणे. याविषयी माहिती करून घेऊ. यामध्ये नकाशावाचनामध्य..

राजूची आई

  राजू शाळेतून घरी आला, तेव्हा त्याची आई आणि शेजारची मेघाकाकू दोघी गप्पा मारत बाल्कनीमध्ये उभ्या होत्या. ‘आई!’ राजूने मोठ्यांदा आईला हाक मारली. आईचे लक्ष नव्हते. ती बोलण्यात गर्क होती. राजूला खूप राग आला. त्याने बूट, मोजे, दप..

पाया रचताना......

पाया रचताना  पहिलीचा वर्ग हा बालकांच्या शालेय जीवनात सर्वात महत्त्वाचा वर्ग आहे, कारण तिथूनच त्याच्या औपचारिक शिक्षणाचा पाया घातला जातो. हा पाया जितका मजबूत, तितकी इमारत अधिक भक्कम बनते यात शंका नाही. अन्यथा गैरहजरी, गळती, अप्रगत, शाळाबाह्..

कथा आधुनिक शेतीची

नववीच्या मुलांना ‘मोठेपणी कोण व्हायला आवडेल?’ हा निबंध मराठी शिकवणाऱ्या बाईंनी दिला होता. अशोक आणि विलास दोघेही घट्ट मित्र. दोघेही शेतकरी कुटुंबातील होते. दोघे नदीकाठी बसले होते. मोठेपणी कोण होणार? याबद्दल चर्चा करत होते. विलास म्हणाला, &ls..

बालवयाला शोभणारी गाणी - भाग २

माझ्या छोट्या दोस्तांनो, मला सांगा, पाऊस कोणाकोणाला आवडतो बरं. मला वाटतं तुम्हा सर्वांना नक्कीच आवडत असणार. फक्त पाऊस आवडण्याची कारणं वेगवेगळी असतील. तुम्हाला माहिती आहे कां, आपल्यासारखाच तो प्राणी - पक्षांनाही खूप आवडतो. मोर तर नुसते आकाशात जमू लागलेल..

अवघे करू प्रकल्प...  

प्रकाल्पाधारित शिक्षण  “आई, आज घराच्या अभ्यासात दोन दोन उपक्रम लिहायला दिलेत बाईंनी.” “काय? दोन उपक्रम. अरे देवा! अरे, उद्या मलाही ऑफिसमध्ये एक फाईल पूर्ण करून द्यायचीय म्हणून मी ती करायला घरी आणली आणि काय हे तुझं? वैताग आलाय मला तुझ्या त्या उपक्रमांचा कसली मेली ही अभ्यासाची पद्धत! जरा उसंत नाही. सारखं आपलं मुलांना आणि पालकांना कामाला लावलेलं. आमच्या वेळी नव्हतं बाबा अस्सं काही!!” “काय? ओळखीचा वाटतोय ना हा संवाद काहीसा.” मुख्य म्हणजे, ‘मुलांना ..

उत्तम शैक्षणिक पर्यावरणासाठी

शिक्षण  परवा एका मैत्रिणीकडे आमचा पुस्तकट्टा जमला होता. दर आठवड्याला प्रत्येकीने वाचलेल्या एका पुस्तकावर चर्चा असते. चर्चा रंगात आली असतानाच, त्या मैत्रिणीचा सात-आठ वर्षांचा नातू सतत ‘आजी, मी बोअर झालोय गं’, असे पालुपद लावत होता. मला आश्चर्याचा धक्काच बसला. वयाच्या सातव्या-आठव्या वर्षी हा मुलगा ‘बोअर’ होतो? खरे तर, कुतूहलाने जग पाहण्याचे हे वय. फुले, झाडे, पक्षी, रस्ता, माणसे, गाणी, गोष्टी; हे सारे पाहण्यात किती मौज असते. सायकल चालवत रस्त्यावरून जाण्यात, आकाशातल्या ..

रवीन्द्रनाथांची शाळा

शांती निकेतन  आपण सारे बालपणापासून "जन गण मन अधिनायक ..." हे राष्ट्रगीत अभिमानाने गात आहोत आणि त्याचे कवी आहेत गुरूदेव रवीन्द्रनाथ ठाकूर, हेही आपल्याला माहीत आहे. पण त्यांचे इतर अनेक पैलूही आपण जाणून घेऊयात. रवीन्द्रनाथ या एकाच व्यक्तीमधे ..

करिअरच्या वळणवाटा : भाग २

करिअरच्या निर्णयाचे २ महत्त्वाचे टप्पे मानता येतील. पहिला आहे दहावीचा. दहावीनंतर आर्ट्स, कॉमर्स आणि सायन्स असे तीन मुख्य प्रवाह आहेत. त्यात सायन्सच्..

आपण सारे भाऊ भाऊ

बिबट्या आणि तरस  फार फार वर्षांपूर्वी एका खूप मोठ्या जंगलात घडलेली ही गोष्ट. हे जंगल पाना–फुलांनी, वृक्ष-लतांनी, प्राण्या–पक्ष्यांनी बहरलेले होते. येथे कोणालाही कशाचीच कमतरता नव्हती आणि महत्त्वाचे म्हणजे या भागाला मानवाचा पायही लागला..

पाषाणातील समृद्ध कलाविष्कार

लेण्याच्या देशा  तुम्हाला माहीत आहेच, आपल्या महाराष्ट्राला किती समृद्ध इतिहास लाभला आहे. गड-किल्ल्यांबरोबरच कालातीत कलेचा वारसा महाराष्ट्राला लाभला आहे. यातील एक म्हणजे ऐतिहासिक लेणी. ही लेणी म्हणजे स्थापत्य कलेचा एक उत्तम आविष्कारच. देशातील एकूण लेण्यांपैकी जवळजवळ ऐंशी टक्के लेणी महाराष्ट्रात आहेत. त्यातील काही लेण्यांना तुम्ही भेट दिली असेल. पण, या लेण्यांकडे आपण एक प्राचीन वास्तू म्हणूनच पाहतो. महाराष्ट्रातील या लेण्यांचे प्रत्येकाचे असे एक वेगळे वैशिष्ट्य आहे. लेण्यांची अशी अनेक ..

वाचन एक संस्कार

वाचन संस्कार  ‘वाचन’ हे एक महत्त्वाचे भाषिक कौशल्य आहे. मुलांना सर्वसाधारणपणे अवतीभवतीचे आवाज सतत ऐकून; अनुकरणातून नैसर्गिकरीत्याच ‘श्रवण’ व ‘भाषण’ ही भाषिक कौशल्य सहज आत्मसात करता येतात. उदा., मराठी भाषक समाज..

इनोव्हेशनची सुरुवात घरापासून...

नवनिर्मिती  सध्या आपण जे म्हणू ते आपल्याला मिळतंय. नवीन वही, नवं पुस्तक, नवी सायकल, नवा खेळ, नवा टिव्ही, नवं घड्याळ, नवे कपडे; अगदी काय वाट्टेल ते आपल्याला मिळू शकतं. जर सगळंच उपलब्ध असेल, तर काय नि कशाचा शोध लावणार आणि कुठलं इनोव्हेशन करणार? आप..

स्पर्धा कोणाशी?

दुसरा अमुक करू शकतो म्हणून मला ते आणि त्याच्यापेक्षाही चांगले करता आले पाहिजे ही चुकीची अपेक्षा आहे. मग आपण अशी अपेक्षा मुलांवर लादणे योग्य आहे का?..

बालवयाला शोभणारी गाणी

मोठ्यांची गाणी लहान मुलांनी म्हणण्यापेक्षा छोट्यांचीच गाणी म्हटली तर ती त्यांना समजतातही आणि ऐकायलाही छान वाटतात. अशी काही गाणी या आणि पुढच्या मधुवंती पेठे यांच्या लेखात बाल गटासाठी देत आहोत...

शब्दांच्या गावा जावे - लेख क्र.2

काही शब्द विस्मृतीत गेलेत, काही नवीन तयार होतात. विविध प्रकारच्या, स्वभावाच्या शब्दांच्या जन्मकथा कुठे शोधता येतात, असं बरंच काही सांगणारा, शब्दांविषयी उत्सुकता निर्माण करणारा दीपाली केळकर यांचा हा लेख. ..

आहारगाथा - वय ३ ते ७ (लेख क्र. ३)

मुलांना डब्यात काय काय देता येईल बरं ? उत्सुकतेने लुकलुकणारे डोळे आणि त्यात सामावलेल्या अनेक भावना.... कधी अश्रू तर कधी भीती, कधी आनंद तर कधी शंका, आई-बाबा असे का वागतात? मला शाळेत का जावं लागतं? याचा थांगपत्ता नसणारं बालमन. असे बरेच दिवस जातात मूल श..

कृषी सप्ताह - ६: कथा - कलिंगडाची सहल

लहान मुलंच काय आपल्यापैकी प्रत्येकजण राहात्या वातावरणाशी इतके समरस झालेले असतो, की वेगळ्या वातावरणात गेल्यावर तिथे स्वतःला स्थिर करायला आपल्याला कमीजास्त  वेळ लागू शकतो. तसाच वेळ एका शालेय विद्यार्थ्याला गावातून शहरात जाताना लागला आणि  त्याच्या वातावरणातल्या बदलामुळे स्थिरता देण्यासाठी त्याचे पालक, शिक्षक  त्याला मदत करतात. त्याची कथा. ..

कृषी सप्ताह - लेख ४ : निसर्ग सखा 

लेखिका मैत्रेयी केळकर यांनी  शेतीच केली आहे आपल्या गच्चीत. किती सोप्या पद्धतीने आणि कमी खर्चात. त्या प्रत्यक्ष करून मगच सांगत आहेत आपल्याला. ..

अंतरंगातील मी

 मी कोण आहे? मी कसा/कशी आहे? मी कोणत्या क्षेत्रात काम करू शकते/शकतो? माझ्या क्षमता कोणत्या? हे ‘मी’विषयीचे प्रश्न सर्वांनाच पडत असतात.  फक्त पौगंडावस्थेत या सगळ्या प्रश्नांची तीव्रता अधिक असते. त्य..

 कोकणातल्या पाऊलखुणा ५

जिथे जसा पाऊस तिथे तसं पीक येतं, त्याप्रमाणे त्याची पूर्वतयारी केली जाते. कोकणात जवळपास सगळी शेती पावसावर अवलंबून असतो. ..

मुलांची हस्तकौशल्ये 

एक छोटीशी चित्रकृती ४+ वयोगटासाठी . मुलांना करून पाहूद्या. पालकांचे काम प्रिंट काढून देणे आणि पुढील निरीक्षण करणे. ..

संगीत स्पर्धा ....( पूर्वार्ध )

खचाखच भरलेल्या सभागृहात एकदम शांतता पसरते. सर्वांची उत्सुकता शिगेला पोहोचते. आजच्या स्पर्धेत पहिला नंबर कोण पटकावणार याचा अंदाज खरं तर बऱ्याच जणांना आलेला असतो. फक्त परीक्षकांनीसुद्धा त्यालाच निवडलं असणार का? असा विचार प्रत्येकाच्या मनात असतो. आजची आंतरशालेय स्पर्धा अगदी अटीतटीची झालेली. त्यातून आपापल्या शाळेच्या स्पर्धकाला प्रोत्साहन देण्यासाठी, त्याचे मित्र-मैत्रिणीही उपस्थित होते. स्पर्धकांनी लोकप्रिय गाणी म्हटली की त्यांचे पाठीराखे सभागृह डोक्यावर घेत होते. अशा वेळी परीक्षकांची खरी कसोटी असते. आणि ..

एकक स्थानी ९ असलेल्या दोन अंकी संख्यांचे पाढे

पाढे तयार करण्याची सोपी युक्ती   राधाची शाळा नुकतीच सुरू झाली होती. सर्व विषयांचे तास सुरू नव्हते झाले, त्यामुळे कधी कधी फारच कंटाळा यायचा शाळेत तिला. अनघा मावशीला पाहून तिला फारच आनंद झाला. कारण काहीतरी गणिताची गंमत तिच्याकडे ..

घडण पालकत्वाची : पेरणी नैतिकतेची

‘नैतिकता’ म्हटलं तर खूप अवघड संकल्पना पण रोजच्या आयुष्यातील प्रत्येक प्रसंगाशी जोडलेली. मुलांच्या नैतिक विकासाबाबत पालकांच्या मनात अनेक प्रश्न असतात. पालक कार्यशाळेत नेहमी चर्चिला जाणारा मुद्दा म्हणजे “मुलांचा नैतिक विकास आम्ही करू तरी कसा?” त्यादृष्टीने ह्या लेखाद्वारे केलेला हा एक प्रयत्न. ..

पालकत्व

कुटुंब म्हणून मुलांना आपण निर्णयप्रक्रियेत सहभागी करून घेतलं तर .... वाचा पालक म्हणून असणाऱ्या आपल्या समस्यांसाठी . ..

आधी मने हिरवी करू या!

पर्यावरण वाचवण्यासाठी उपक्रम होत असतानाही मूलभूत बदल मात्र नागरिकांमध्ये होत नाहीत. त्या मूलभूत बदलांविषयी... ..

जागतिक योग दिन : २१ जून २०१७

नमस्कार, गेले पाच महिने आपण ‘विद्यार्थांसाठी योगाभ्यास‘ या विषयाच्या निमित्ताने भेटत आहोत. मुलांच्या मनामध्ये योगाविषयी आवड कशी निर्माण करता येईल हे आपण अगदी सोप्या, पण मुलांना आकर्षण वाटेल अशा तंत्रांचा वापर करून समजावून घेतले. योगशास्त्र ही भारताने विश्वाला दिलेली अमोल अशी देणगी आहे आणि हे फक्त आपणच म्हणत नसून, जगातल्या सर्व देशांनी एकमुखाने मान्य केले आहे. २०१५ साली संयुक्त राष्ट्रसंघाने (UNO) २१ जून हा आंतरराष्ट्रीय योग दिवस साजरा करण्याची घोषणा केली. ज्याचा नुसता उल्लेख होताच ..

विज्ञान कथा : "अंतर"

आपल्याला हवी तशी माणसं तयार करणं शक्य आहे कां? कदाचित भविष्यात याचं उत्तर हो असेल. ..

English भाषेशी ‘कौशल्यपूर्ण’ मैत्री!

  कोणतीही भाषा ही महत्त्वाच्या चार कौशल्यांसह आत्मसात केली जाते. ही language skills म्हणजे – Listening, speaking, reading, writing आणि नंतर conversation (dialogue) मातृभाषा शिकताना ही कौशल्य आपल्याला मुद्दाम शिकावी लागत नाहीत, तर ती आजूबाजूच्..

मी काय शिकू ? ( बालगटासाठी )

माझ्या छोट्या दोस्तांनो  आणि मोठ्या मित्र-मैत्रिणींनो ( पालकांनो )       आपल्या लहान मुलांना संगीताची गोडी कशी लावता येईल याबाबतीत मी आधीच्या लेखांमध्ये सांगितलं.  साधारणत: २ ते ५ वयोगटातील मुलं खूप चळवळी, सतत का..

घडण पालकत्वाची : भावनांची बैठक 

भावनिक कंगोरे  रमा : आई, आपण रोज एक नवा खेळ आणू या.  आई :  का गं ?  रमा : अगं मला तेच तेच खेळ खेळून कंटाळा येतो.  आई : नवीन खेळ आणले तर काय होईल?  रमा : मग खूप मज्जा येईल, मला बोअर होणार नाही.    चार ..

तान्ह्या बाळांसाठी योगनिद्रा – भाग २

    योग निद्रा  मागील भागात आपण योगनिद्रा, तिचं स्वरूप, विद्यार्थ्यांसाठी तिची उपयुक्तता, संशोधन याविषयी मनोरंजक माहिती बघितली. या भागापासून आपण ही योगनिद्रा वेगवेगळ्या वयोगटातील मुलांना प्रत्यक्षपणे कशी देता येईल हे पाह..

आनंददायी सोबत

  सोबत  ‘मे’ महिना म्हटला की आमरस, आंब्याचं आईसक्रीम, मॅगो मिल्कशेक, फणसाची भाजी, गरे हे पदार्थ हवेतच. या पदार्थांशिवाय आपण ‘मे’ महिन्याची कल्पनाच करू शकत नाही. ‘आंबा’ आवडत नाही असा माणूस विरळाच. आपण आंब..

व्यक्ती-अभिव्यक्ती

  अभिव्यक्ती  अभिव्यक्ती. व्यक्त होणं ही माणसाची मूलभूत गरज. ते व्यक्त होताना प्रत्येकाचं माध्यम मात्र वेगळं असतं. लहानपणापासूनच आपल्याला भावना कशा व्यक्त करायच्या हे समजलं, भावभावनांना आपण योग्य दिशेने वाट करून देऊ शकलो, तर पुढे जाऊन तणावाचं व्यवस्थापनही  आपण योग्य पद्धतीने करू शकू. या उद्देशाने ५ - ६ वयोगटासाठी शिक्षणविवेकने   'अभिव्यक्ती' हे अभिनव उन्हाळी शिबिरे घेण्यात आली.    'शिक्षणविवेक ' हे शालेय विद्यार्थ्यांसाठी ..

भारताची तरुण रायफल शूटर : हिमानी चौंधे

हिमानीचं ध्येय आहे आंतरराष्ट्रीय खेळाडू व्हायचं. हिमानीला मुलाखतीला बोलावलं, तेव्हा १० वी  झालेली हिमानी एकटीच आली होती. तेही दिलेल्या वेळेत. एक प्रसन्न व्यक्तिमत्त्व आपल्या आसपास असल्याने कसं छान वाटतं, उत्साही वाटतं, तसं वाटलं होतं, हे नमूद करावंसं वाटतं आहे. तिचा हसरा चेहरा, तिच्यातला आत्मविश्वास, आईवडिलांवरची श्रद्धा, आपल्या खेळावरचा विश्वास तिच्या चेहऱ्यावर दिसत होता. तरीही तिच्यातली एक छोटी मुलगीही कुठेतरी डोकावत होती.   अलीकडे आलेल्या 'दंगल' चित्रपटामुळे पालकांना गीता-बबिताचं  ..

तंत्रज्ञान : इनोव्हेशन... इंटरनेट ऑफ थिंग्स (IOT/ आय ओ टी)च्या दिशेने

  विज्ञान आणि तंत्रज्ञानच्या प्रगतीचा वेग आज इतका जास्त आहे की, आपण कुठून कुठे पोहोचलोय याचा रस्ताच आपल्याला सापडायचा नाही. तंत्रज्ञान, संगणक, इलेक्ट्रोनिक्स हे सध्याचे परवलीचे शब्द. तंत्रज्ञानामुळे  इतक्या गोष्टी स्वयंचलित झाल्..

सुट्टी सप्ताह : ७ प्रेक्षक बालनाट्याचा...

  बाल नाट्य एप्रिल महिन्याच्या शेवटी सुरू होणारी बालनाट्ये अगदी मे महिन्याच्या अखेरपर्यंत विविध नाट्यगृहांमध्ये सुरू असलेली दिसतात. अगदी व्यावसायिक-धंदेवाईक नाटकांसारख्या त्यांच्या जाहिराती वर्तमानपत्रातून झळकताना दिसतात. तेव्हा टि.व्ही.&n..