विसाव्या शतकातील प्रभावी प्रतिभासंपन्न महिला चित्रकार म्हणून अमृता शेरगिल यांचे नाव प्रामुख्याने घेतले जाते. "आयुष्याची लांबी मोजण्यापेक्षा त्या आयुष्यात काय साध्य केले याची नोंद घ्यावी" हे वाक्य अमृता शेरगिल यांच्या बाबतीत अगदी खरे ठरते. अतिशय छोटेसे आयुष्यमान घेऊन जन्माला आलेली ही मनस्वी कलाकार काळावर आपल्या प्रतिभेची अमिट छाप सोडून गेली.

         अमृता शेरगिल यांचा जन्म हंगेरीची राजधानी बुडापेस्ट येथे सन ३०  जानेवारी १९१३  ला झाला. संस्कृत-फारसी या भाषांचे गाढे तज्ञ, विद्वान असणाऱ्या त्यांच्या पित्याचे नाव उमरावसिंह शेरगिल मजीठिया होते. त्यांची आई अँटोनी गोटसमन ही हंगेरी येथील यहुदी ऑपेरा गायिका होती. इंदिरा शेरगिल उर्फ सुंदरम ही त्यांची धाकटी बहीण. अमृता यांचे बालपण बुडापेस्ट येथेच गेले. बालवयापासूनच कला, संगीत, अभिनय यांची उत्तम जाण असणाऱ्या अमृता यांना अधिक पैलू पाडण्याचे काम त्यांचे मामा एर्विन बकते यांनी केले. चित्रकारितेचा अभ्यास करण्यासाठी त्यांनी घरातील नोकर-चाकर, आसपासच्या वातावरणातील अनेक घटकांचा चित्रात अंतर्भाव करण्यासाठी अमृताला प्रोत्साहित केले.

 

            सन १९२१ मध्ये शेरगिल कुटुंबीय भारतातील सिमला या भागात वास्तव्यास आले. तेथे पियानो, व्हायोलिन वादन शिकता शिकताच अमृता यांनी गॅएटी थिएटरमध्ये नाटकात अभिनय करणे सुरू केले. त्याच दरम्यान सिमलास्थित इटली या देशातील अनेक मूर्तिकारांशी तिच्या कुटुंबीयांचा परिचय झाला व अमृताला इटलीच्या कलाजगताची माहिती मिळाली. पुढे सोळाव्या वर्षी चित्रकलेचे शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण घ्यायला अमृता आईसोबत पॅरिसला गेली. तिथे तिने प्रसिद्ध चित्रकार पिअरे व्हॅलेंट, लुसीए सायमन आणि राजसंस्थानातील मान्यवर चित्रकारांकडून चित्रकलेचे धडे घेतले. त्यांच्या सुरुवातीच्या चित्रांवर चित्रकार शिक्षक व्हॅलेंट व प्रिय मित्र बोरिस तेजलिस्कीमुळे युरोपियन शैलीचा प्रभाव होता. 

 

        सन १९३२ ला त्यांनी काढलेल्या "यंग गर्ल"  या चित्रांमुळे त्यांना सन १९३३ चा "ग्रँड असोसिएट" हा सन्मान प्राप्त झाला. हा सन्मान प्राप्त करणाऱ्या त्या सर्वात कमी वयाच्या पहिल्या आशियायीन कलाकार होत्या. सन १९३४ मध्ये त्यांना तीव्रपणे भारतात परतण्याची ओढ लागली. भारतात परतल्यावर त्यांनी पारंपरिक कलेच्या अभ्यास व संशोधनार्थ स्वतःला वाहून घेतले. मृत्यू येईपर्यंत त्यांचे हे कार्य अखंड सुरू होते. सन १९३६ मध्ये काही काळ सिमला येथील स्वतःच्या घरी वास्तव्य करून त्यांनी कला शोधार्थ भ्रमंती सुरू केली. कार्ल खंडालावाला यांची त्यांना या कामी मदत झाली. मुगल व पहाडी शैली त्यांच्या मनाचा ठाव घेऊ लागली. अजिंठा येथील चित्र-शिल्पकलेने त्या भारावल्या.

 

            सन १९३७ या वर्षी त्यांच्या चित्रकारितेत कमालीचे परिवर्तन आले. त्यादरम्यान निर्माण केलेल्या चित्रात त्यांनी युरोपीय चित्रशैलीचा प्रभाव झुगारून अत्यंत सहजपणे सढळ हस्ते भारतीय रेखाटने व रंगांचा वापर केला. त्या वेळी त्या दक्षिण भारतात भ्रमण करीत होत्या. "ब्राइड्स टॉयलेट", "ब्रम्हाचारीज", "साऊथ इंडियन व्हिलेजर्स गोइंग टू मार्केट" या त्या वेळच्या  त्यांच्या चित्रातून प्रामुख्याने भारतातील जनजीवनाविषयी सहानुभूती व संवेदना झळकतात. हा त्यांच्या जीवनातील संस्मरणीय संक्रमणाचा काळ होता. परदेशी कलासंस्कार व शैलीचे विस्मरण घडवून त्यांचे अंतरंग व त्यानुरूप तयार होणारी कलाकृती संपूर्ण भारतीय अभिव्यक्तीत साकारत होती. 

 

१९३८ मध्ये डॉ. व्हिक्टर एगन यांच्याशी विवाह केल्यानंतर अमृता गोरखपूर येथे राहावयास गेल्या. रविंद्रनाथ आणि अवनिंद्रनाथ यांची चित्रे त्यांना भुरळ घालत असतानाच अमृता शेरगिल यांच्या नावाचीही समकालीन चित्रकारांमध्ये गणना व्हायला लागली. "व्हिलेज सीन", "इन द लेडीज एंक्लोसर" आणि "सीएस्टा" या त्यांच्या चित्रातून ग्रामीण जगणे, त्यातील बारकावे व महिलांच्या आयुष्यातील खोल धागेदोरे सापडतात. "व्हिलेज सीन" या चित्रात पहाडावरील शालेय जीवन व उर्वरित दोन चित्रांवर मिनिएचर पध्दतीचा प्रभाव आढळतो. कार्ल खंडालावाला आणि चार्ल्स फॅब्री या कला समीक्षकांनी त्यांना विसाव्या शतकातील महत्त्वपूर्ण कलाकार म्हणून गौरविले असले तरी अद्यापही त्यांच्या चित्रांची विक्री होत नव्हती. कलाश्रय देणारे व कला रसिक असणारे हैद्राबाद येथील नवाब सलार जंग आणि म्हैसूरच्या महाराजांनाही त्यांनी आपली चित्रे दाखवल्यावर त्या दोघांनीही त्यांच्या चित्रांपेक्षा राजा रवी वर्मा यांच्या चित्रांना पसंती दिली.

 

        महात्मा गांधी यांच्या विचारधारेने प्रेरित होऊन त्यांच्याही मनात गरीब, व्यथित व वंचित जनतेविषयी कळकळ निर्माण झाली. हृदयातील हे भाव त्यांच्या चित्रांतून व्यक्त होत. त्यांच्या या सहिष्णुतेमुळेच पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी १९४० मधील गोरखपूर दौऱ्यात त्यांची आठवणीने भेट घेतली. सप्टेंबर १९४१ मध्ये अमृता पतीसमवेत लाहोर येथे गेल्या असताना गंभीर आजारी पडून कोमात गेल्या व दुर्दैवाने त्यांचा ६ डिसेंबर १९४१ ला लाहोर येथेच मृत्यु झाला. त्यांच्या मृत्यूचे नेमके कारण उलगडले नाही पण काही जाणकारांच्या मते असफल गर्भपाताचा प्रयत्न हे एक कारण सांगितल्या जाते. लहानसे आयुष्य जगून ही महान कलाकार अचानक काळाच्या पडद्याआड गेली. 

 

     अमृताच्या मृत्यूनंतरही त्यांची चित्रे लोकप्रिय होत गेलीत. कालांतराने अमृता शेरगिल यांना भारतातील सर्वात महागडी महिला चित्रकार मानल्या गेले. भारतीय पुरातात्त्विक सर्वेक्षण विभागाने सन १९७६-१९७९ मध्ये केलेल्या यादीत अमृता शेरगिल यांचा नऊ सर्वश्रेष्ठ कलाकारांमध्ये समावेश केला. प्रसिद्ध मेक्सिकन पेंटर फ्रिडा काहलो यांच्याशी अमृता यांची तुलना होऊ लागली. फ्रिडा यांच्या चित्रात असणारा मुक्त क्रांतिकारी भाव, देशीय जनजीवन आणि सेल्फ पोर्ट्रेट निर्मिती अमृता यांच्याही चित्रात ठासून भरलेली होती. सन २०१८ मध्ये अमृता यांच्या "द लिटिल गर्ल इन ब्लु" या चित्राची १८.६९ करोडो रुपये इतकी बोली लागली. सिमला येथील आठ वर्षीय बबित नावाच्या चुलतभावाचे हे चित्र त्यांनी सन १९३४ मध्ये काढले होते. 

 

        बुडापेस्ट येथे त्यांच्या सन्मानार्थ सांस्कृतिक केंद्र निर्माण करण्यात आले. जगभरातील अनेक कलाकारांसाठी त्या प्रेरणास्थान झाल्यात. १९९३ मध्ये आलेल्या "तुम्हारी अमृता" या नाटकाच्याही त्या प्रेरणास्थान होत. युनेस्कोने सन २०१३ ला "अमृता शेरगिल आंतरराष्ट्रीय वर्ष" घोषित करून त्यांच्या शंभराव्या जयंतीचा जागतिक स्तरावर सन्मान केला. प्रसिद्ध लेखक अमृता चौधरी, सलमान रश्दी यांच्या पुस्तकातील महत्त्वाचा  भागही अमृता शेरगिल यांच्या जीवनचरित्रावर आधारित आहे. सन २०१८ मध्ये न्यूयार्क टाइम्स मध्येही त्यांचा गौरव करण्यात आला. भारत सरकारने त्यांच्या चित्रांना राष्ट्रीय कलाकोष म्हणून घोषित केले आहे. नवी दिल्ली येथील राष्ट्रीय आधुनिक कलासंग्राहलयात व लाहोर येथील कला संग्रहालयात त्यांची अधिकांश चित्रे आहेत. भारतीय टपालसेवेने १९७८ मध्ये त्यांच्या "हिल वूमन" या चित्राचे टपाल तिकीट प्रसिद्ध करून त्यांच्या कार्याचा यथोचित गौरव केला.  त्यांच्या सन्मानार्थ दिल्ली येथील एका मार्गाला "अमृता शेरगिल मार्ग" असे नाव देण्यात आले. 

 

       त्यांच्या कार्याला भारतीय संस्कृतीसाठी अत्यंत मोलाचे मानत त्यांच्या चित्रांना भारतातच ठेवण्याचा मुख्य निर्णय भारत सरकारने घेतला . परिणामी विश्वस्तरावर त्यांचे दहापेक्षाही कमी चित्र विकण्यात आले आहे. अवघे अठ्ठावीस वर्ष वयोमान लाभलेली ही असामान्य कलाकार शलाकेसारखी चमकून अल्प क्षणात विलीन झाली असली तरी चित्ररूपाने आजही अजरामर आहे. 

 

 

जयश्री दाणी

मो. - 8275488114