हम्फ्री डेव्ही याचा जन्म सन १७७८ मध्ये इंग्लंडच्या नैऋत्य टोकाला असलेल्या पेन्झान्स नावाच्या गावातल्या एका गरीब कुटुंबात झाला.  तो सहा वर्षांचा झाल्यानंतर डॉन टॉन्किन नावाच्या सद्गृहस्थाने त्याचा सांभाळ केला. शालेय शिक्षण पूर्ण झाल्यावर तो एका डॉक्टरकडे सहाय्यक म्हणून कामाला लागला. पण तो त्याशिवाय अनेक विषयांवरील पुस्तकांचा अभ्यास करत होता आणि टॉन्किन्सच्या गॅरेजमध्ये काही रसायने आणून त्यांच्यावर प्रयोग करायला लागला. त्याची अंगहुशारी आणि त्याने आपल्या प्रयत्नांमधून मिळवलेल्या ज्ञान आणि अनुभवाच्या आधारावर त्याला आधी ब्रिस्टल येथील न्यूमॅटिक इन्स्टिट्यूटमध्ये आणि नंतर लंडनच्या रॉयल इन्स्टिट्यूटमध्ये संशोधनावर काम करण्याची नोकरी मिळाली.

 

न्यूमॅटिक इन्स्टिट्यूटमध्ये असतांना त्याने अनेक प्रकारच्या वायूंवर प्रयोग केले. प्रीस्टले, कॅव्हेंडिश यासारख्या शास्त्रज्ञांनी प्राणवायू, नायट्रोजन, नायट्रस ऑक्साइड, कार्बन डायॉक्साइड वगैरे वायू कृत्रिम रीत्या प्रयोगशाळेत तयार करून दाखवले होते. त्यांच्याप्रमाणे ते तयार करून त्यांचे गुणधर्म पहायचे संशोधन डेव्ही करत होता. त्यात त्याने अनेक धोके पत्करले. एकदा नायट्रिक ऑक्साइडने त्याचे तोंड भाजले होते, एकदा कुठल्याशा रसायनाचा स्फोट झाला होता आणि कार्बन मोनॉक्साइड या विषारी वायूचा श्वास घेऊन पाहतांना तो एकदा गुदमरून मरता मरता वाचला होता. पण त्याने आपले संशोधन सोडले नाही. नायट्रस ऑक्साइड वायूने नशा चढतो आणि हसू येते हे त्याने पाहिले आणि त्या वायूला हास्यवायू (लाफिंग गॅस) असे नावही दिले.

 

वायूंवर संशोधन करत असतांनाच त्याचे लक्ष वीज या विषयाकडे गेले. त्याने व्होल्टापाइलवर काम करायला सुरुवात केली आणि त्या काळातली त्या प्रकारची सर्वात मोठी बॅटरी तयार केली. त्या उपकरणातून निघालेल्या विजेच्या प्रवाहाने प्लॅटियम धातूची अत्यंत पातळ पट्टी तापवून खूप गरम केली आणि अशा प्रकारे विजेपासून कृत्रिम रीत्या प्रकाश निर्माण करण्याचा जगातला पहिला प्रयोग केला. पण त्या बॅटरीमधून निघणारा विजेचा प्रवाह आणि ती पट्टी जास्त वेळ टिकू शकत नसल्यामुळे त्या प्रकाशाचा काही प्रत्यक्ष उपयोग नव्हता. पुढे डेव्हीनेच ग्राफाइटच्या इलेक्ट्रोड्समधून विजेच्या ठिणग्या टाकून जगातला पहिला आर्क लाइटही तयार करून दाखवला. तोसुद्धा क्षणभंगुर असल्यामुळे त्या काळात काही कामाचा नव्हता.

 

विजेचे रासायनिक परिणाम हे डेव्हीच्या संशोधनाचे मुख्य क्षेत्र होते. त्याने निरनिराळ्या रसायनांमधून विजेचा प्रवाह सोडून त्यांचे पृथक्करण केले आणि सोडियम, पोटॅशियम, कॅल्शियम, मॅग्नेशियम, बेरियम, क्लोरिन यांच्यासारखी महत्वाची मूलद्रव्ये त्यांच्या शुद्ध स्वरूपात सर्वात प्रथम तयार केली. या कामात मायकेल फॅरडे हा त्याचा प्रयोगशाळेतला सहाय्यक होता. "फॅरडे हा माझा सर्वात मोठा शोध आहे." असे उद्गार एकदा डेव्हीने काढले होते. त्याचे ते बोल पुढे खरे ठरले.

 

त्या काळातल्या खाणींमध्ये खोलवर कधीकधी मीथेन वायू तयार होऊन साठून रहात असे आणि तिथे उतरणाऱ्या कामगारांनी उजेडासाठी नेलेल्या मेणबत्त्या किंवा मशालीमुळे मीथेन व हवा यांच्या मिश्रणाला आग लागली तर त्याचा मोठा भडका उडत असे. सन १८१२ मध्ये झालेल्या अशा एका अपघातात ९२ कामगार दगावल्यामुळे दहशत बसली होती. डेव्हीने त्यावर उपाय शोधण्याचे काम हातात घेतले आणि एक सुरक्षित दिवा तयार केला. त्याने त्यात दिव्याच्या ज्योतीच्या सर्व बाजूंना एक लोखंडाची जाळी बसवली. जाळीच्या आत गेलेल्या वायूमुळे तो दिवा भगभग करून धोक्याची सूचना देत असे, पण त्याच्या ज्वलनातली बरीचशी ऊष्णता जाळीमध्ये शोषली गेल्यामुळे बाहेरचा वायू लगेच पेट घेत नसे.

 

डेव्हीने केलेल्या बहुमूल्य संशोधनाची त्या काळातल्या समाजाकडून आणि राजाकडूनही कदर केली गेली. सर फ्रान्सिस बेकन आणि सर आयझॅक न्यूटन या शास्त्रज्ञांप्रमाणे हम्फ्री डेव्हीला सरदारपद दिले गेले. सन १८१९ मध्ये त्याने रॉयल सोसायटीचे अध्यक्षपद भूषवले.

 

हम्फ्री डेव्हीकडे चतुरस्र प्रतिभा होती. कोणी म्हणतात की तो शास्त्रज्ञ झाला नसता तर कवि झाला असता, तत्वज्ञ झाला असता किंवा फर्डा वक्ता झाला असता. प्रत्यक्षात तो हे सगळे झाला. त्याने विज्ञानामधले अनेक महत्वाचे शोध लावलेच, प्रख्यात कवि वर्डस्वर्थ याच्या कवितांची पुस्तके छापून घेण्याची कामगिरी केली आणि लहानपणापासूनच स्वतःही कविता लिहिल्या. तो आपल्या शास्त्रीय विषयांवरील व्याख्यानांमध्ये मनोरंजक प्रात्यक्षिके दाखवत असे आणि त्याला थोडी तत्वज्ञानाची जोड देऊन तो आपल्या काव्यमय भाषाशैलीमधल्या अमोघ वक्तृत्वाने श्रोत्यांना भारावून टाकत असे.

 

सन १८१३ मध्ये त्या काळात इंग्लंडचे शत्रूराष्ट्र असलेल्या फ्रान्समध्येही डेव्हीचा गौरव करण्यात आला. त्यावेळी त्याने तिथे जाऊन प्रसिद्ध फ्रेंच शास्त्रज्ञांच्या भेटीही घेतल्या आणि तिथून पुढे इटली, स्विट्झर्लँड, जर्मनी आदि देशांचा दीर्घकाळ दौरा केला. त्याने तिकडेही काही काळ मुक्काम करून तिकडच्या प्रयोगशाळांमध्ये संशोधन केले. इटलीमधल्या फ्लॉरेन्स इथल्या मुक्कामात असतांना त्याने हिरा हे शुद्ध कार्बनचे रूप असल्याचे प्रयोगातून सिद्ध केले. अखेरीस सन १८२९ मध्ये तो स्विट्झर्लँडमध्ये फिरायला गेला असतांना अचानक तिथेच आजारी पडला आणि जिनिव्हा इथे त्याचा देहांत झाला.

- आनंद घारे