या जगातल्या सगळ्याच गोष्टी दिसतात तशा प्रत्यक्षात नसतात किंवा असतात पण दिसत नाहीत . काही चाणाक्ष शास्त्रज्ञ त्यातले क्रांतिकारक सत्य जगापुढे आणतात. उदाहरणार्थ रोज सकाळी पूर्व दिशेला सूर्य उगवतो, तो दुपारी डोक्यावर येतो आणि संध्याकाळी पश्चिम दिशेला मावळतो हे सगळ्यांना दिसते. पण कोपरनिकसने यापेक्षा वेगळा विचार केला आणि सूर्य आपल्या जागेवरच असतो, पण पृथ्वीच्या स्वतःभोवती फिरण्यामुळे आपल्याला सूर्याच्या दिवसभरातल्या चालण्याचा भास होतो हे सिद्ध करून दाखवले, तसेच पृथ्वीसहित इतर ग्रह सूर्याभोवती फिरत असतात हेही सांगितले. त्याच्या नंतर आलेल्या केपलर, ब्राहे, गॅलीलिओ, न्यूटन आदि शास्त्रज्ञांनी हे मत ठामपणे उचलून धरलेच, त्यात महत्वाच्या माहितीची भर टाकली. त्यांच्या संशोधनामधून विज्ञानाचे क्षेत्र विस्तारत गेले. त्यांच्याच पठडीमधल्या विलियम हर्शल आणि कॅरोलिन हर्शल या खगोलशास्त्रज्ञांनी आणखी काही महत्वाचे शोध लावले.

फ्रेडरिक विलियम हर्शल आणि कॅरोलिन हर्शल यांचा जन्म जर्मनीतल्या हॅनोव्हर या गावी झाला. पण त्यांच्या कुटुंबाने इंग्लंडमध्ये स्थलांतर केले. त्यामुळे इंग्लंड हे या दोघांचे कार्यक्षेत्र झाले. विलियम अत्यंत हुशार, कुशल आणि कष्टाळू होता. त्याने आपल्या जीवनाची सुरुवात एक वादक आणि संगीतकार म्हणून केली. तो व्हायोलिन आणि ऑर्गन यासारखी वाद्ये वाजवण्यात निपुण झालाच, संगीतकार म्हणून स्वतःच्या रचनाही करायला लागला. पुढे शास्त्रीय संगीताचा अभ्यास करता करता त्याचे लक्ष विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाकडे वळले आणि त्याला त्या विषयांची आणि त्यातल्या खगोलशास्त्राची गोडी लागली. त्याने धातूंना घासून त्यांचे आरसे तयार करण्याच्या कलेचा अभ्यास केला, त्यातही अप्रतिम कौशल्य मिळवले आणि रात्रंदिवस काम करून स्पेक्युलर नावाच्या धातूचे अंतर्गोल आरसे तयार केले, तसेच त्यांचा उपयोग करून लहानमोठ्या अनेक दुर्बिणी तयार केल्या. ते करत असतांना त्याने नव्या प्रकारच्या दुर्बिणीचे डिझाइनही केले. तिला हर्शलच्या नावानेच ओळखतात. हर्शल भावंडांनी त्या काळातल्या जगातल्या सर्वात उत्कृष्ट अशा दुर्बिणी तयार करून त्या ग्राहकांना पुरवल्या.

 

विलियमने सन १७७३मध्ये आकाशाचे निरीक्षण करायला सुरुवात केली आणि शनी या ग्रहाभोवती असलेली कंकणे आणि ओरियन तेजोमेघ (नेब्युला) यांची निरीक्षणे तज्ज्ञांपुढे मांडली. त्याचे कौतुक झाले. त्यानंतर त्याने जोडताऱ्यांवर लक्ष केंद्रित केले आणि अशा प्रकारचे अनेक तारे शोधून काढून त्यांची जंत्री (कॅटलॉग) तयार केली. हे दुहेरी तारे फुगडी घातल्याप्रमाणे एकमेकांभोवती फिरत असतील असा दावा केला. तो अधिकाधिक शक्तीशाली दुर्बिणी तयार करत आणि जमवत गेला आणि त्यांमधून आकाशाचे बारकाईने निरीक्षण करून अधिकाधिक महिती गोळा करत गेला. त्याने तारकांचे समूह आणि तेजोमेघ यांच्यात स्पष्टता आणली. आकाशातले हजारो तारे, तेजोमेघ आणि दीर्घिका (गॅलॅक्सी) यांची समग्र माहिती एकत्र करून त्यांचे सविस्तर कॅटलॉग त्याने खगोलशास्त्रज्ञांसाठी उपलब्ध करून दिले. या संबंधातले बहुतेक सगळे लेखनाचे काम त्याची लहान बहिण कॅरोलिन हिने केले.

 

पूर्वीच्या काही शास्त्रज्ञांना युरेनस हा ग्रह क्वचित कधी साध्या डोळ्यानेही दिसला होता म्हणे, गॅलीलिओने त्याला आधी दुर्बिणीमधून पाहिले होते, पण त्या सर्वांना तो एक अंधुक असा तारा वाटला होता. हा ग्रह सूर्याभोवती ८४ वर्षांमध्ये एक प्रदक्षिणा घालतो. अर्थातच त्याचा वेग मंदगति शनीपेक्षाही कितीतरी कमी असतो. हर्शललासुद्धा तो आधी धूमकेतू वाटला होता, पण दीर्घकाळ निरीक्षण केल्यानंतर तो शनीच्या पलीकडे असलेला सूर्याचा सातवा ग्रह आहे असे त्याने ठामपणे सांगितले. यामुळे युरेनसचा शोध लावल्याचे श्रेय हर्शलला दिले जाते. फ्रेंच लोकांनी तर या ग्रहाला हर्शलचे नावही दिले होते. पुढे सर्व शास्त्रज्ञांनी मिळून त्याला युरेनस हे ग्रीक पुराणातल्या देवतेचे नाव दिले.

 

सन १८००मध्ये विलियम हर्शलनेच अवरक्त किरणांचा (इन्फ्रा रेड रे) शोध लावला. डोळ्यांना न दिसणारे असे हे पहिलेच प्रकाशकिरण शोधले गेले होते. ही कल्पनाच त्या वेळी नवीन होती. "दिसते तसे नसते" या प्रमाणेच "दिसत नसलेलेसुद्धा असते" याचे हे एक उदाहरण. जॉन रिटर याने त्याच्या पुढल्या वर्षी अतिनील (अल्ट्रा व्हायोलेट) या दुसऱ्या अदृष्य किरणांचा शोध लावला.

 

कॅरोलिनने जन्मभर विलियमला सहाय्य केले. तिने आपल्या भावाला आरसे घासण्यापासून ते आकाशातली निरीक्षणे टिपून ठेवून ती व्यवस्थितपणे लिहून काढण्यापर्यंत सर्व कामात मदत केलीच, तिने स्वतःही काही धूमकेतूंचे शोध लावले. विलियमच्या मृत्यूनंतरही कॅरोलिन आपले संशोधन करतच राहिली. विलियम हर्शलला खगोलशास्त्राच्या क्षेत्रातले सर्वोच्च सन्मान मिळत गेले, तसा कॅरोलिनचाही यथोचित गौरव झाला. अशी ही एक पहिलीच भाऊबहिणीची जोडी विज्ञानाच्या क्षेत्रात चमकून गेली.

- आनंद घारे