सन १९८७ पासून अमेरिकेमध्ये राष्ट्रीय भूगोल संघटना (National Geographic Society - NGS) भौगोलिक साक्षरता वाढवण्याच्या दृष्टीने शाळा, संस्था, विविध संघटना यांच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांचे प्रबोधन करण्यासाठी विविध कार्यक्रमांचे आयोजन करीत असते. नोव्हेंबर महिन्याचा तिसरा आठवडा, १९८७ पासून ‘भूगोल साक्षरता आठवडा’ म्हणून साजरा केला जातो.

याच धर्तीवर भारतामध्ये १९९६ पासून १४ जानेवारी (मकर संक्रमणदिन) हा ‘भूगोल दिन’ म्हणून साजरा करण्यात येतो. विद्यार्थी व समाजामध्ये भौगोलिक साक्षरता वाढवण्याच्या दृष्टीने या दिवसाचे विशेष महत्त्व आहे, पण अजूनही याबाबत म्हणावी तितकी जागृती शिक्षण संस्थांमधून झालेली दिसत नाही.

खरेतर ‘भारतीय खगोलशास्त्र’ हे अतिशय प्रगल्भ असे शास्त्र असून प्राचीन काळापासून भारतीयांचा यांवर विशेष अभ्यास व पगडा आहे. खगोलशास्त्र ही भूगोलाची एक शाखा म्हणता येईल. पण त्यावर आधारित ग्रह, तारे, नक्षत्र, राशी व पंचांग याचा अत्यंत सखोल व सविस्तर अभ्यास आपल्या पूर्वजांनी केलेला असून आजच्या विज्ञानाच्या २१व्या शतकातही आपण पूर्वसूरींनी तयार केलेल्या पंचांग व खगोलीय गणितांचाच वापर करत आहोत. लोकमान्य टिळकांनी मंडालेच्या तुरुंगात असताना लिहिलेला ‘आरायन’ हा ग्रंथ आजही खगोलशास्त्राच्या अभ्यासकांना मौल्यवान मार्गदर्शक ठरत आहे.

भूगोल या विषयाची व्याप्ती प्रचंड असून सोयीसाठी, १) मानवी भूगोल आणि २) प्राकृतिक भूगोल, अशा शाखा मानल्या आहेत.

मानवी भूगोलामध्ये पर्यावरणाचा प्रभाव व उपयोग, मानवनिर्मित संसाधने, संपत्ती आणि पर्यावरणाचा मानवावरील समग्र परिणाम याचा साकल्याने अभ्यास केला जातो, तर प्राकृतिक भूगोलामध्ये सजीव, वातावरण, जमीन, पाणी, भूरचना आणि त्यांचा परस्परसंबंध यांचा सातत्याने अभ्यास केला जातो. या दोहोंचा संगम पर्यावरणीय भूगोलात झालेला दिसून येतो.

आज जगभर LPG : Liberalization- Privatization-Globalization या सूत्रीचा उदोउदो झालेला दिसून येत आहे. नोकरी व शिक्षण यांच्या शोधासाठी only sky is the limit अशी स्थिती आहे. जगभरात कुठेही जाण्याची तयारी व आकांक्षा आजच्या विद्यार्थ्यांमध्ये दिसत आहे. तेव्हा या स्पर्धेमध्ये टिकून राहण्यासाठी भूगोलाचा अभ्यास व जाणीव अत्यावश्यक आहे.

भूगोल दिनाच्या निमित्ताने आपण सर्वांनीच थोडे जागरुक होऊया आणि नव्या जगातील नव्या समस्यांचा विचार करून पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून व मानवाच्या शाश्‍वत प्रगतीसाठी निसर्गाच्या जवळ जाऊ या! आपले भविष्य सुखकर बनवू या!

- स्वाती द. गराडे

म.ए.सो रेणावीकर विद्या मंदिर