एकदा एका घरात चार-पाच वर्षे वयाची दोन लहान मुले खेळत असतात. खेळ असतो सापशिडीचा, त्यात असतात चार वेगवेगळ्या रंगांच्या सोंगट्या, एक फासा आणि त्या सापशिडीचा पट. सुरुवातीला आई-बाबा सांगतात तसे तो फासा टाकत सापशिडी खेळायचा ते दोघं प्रयत्न करतात. दहा मिनिटं होतात तोच सापशिडीचा पट बाजूला राहतो. आता हातात राहतं ते त्या खेळाचं खोकं. हळूहळू या सोंगट्या वेगवेगळ्या भाज्या होतात आणि त्या खोक्याची कढई होऊन जाते. मग दोघं जण ती भाजी मोठ्या उत्साहाने आणि आत्मविश्वासाने आई-बाबांना आणून भरवू लागतात. आई-बाबा कौतुकाने ते खातातही. मग जरा वेळाने त्या सोंगट्या बाजूला पडतात आणि त्याऐवजी या खोक्यांची गाडी बनते; ही दोघे मुले आता या गाडीत स्वार होऊन घरभर खोटाखोटा हॉर्न वाजवत फिरू लागतात. पुन्हा लक्ष दुसरीकडे गेलं की दुसरा खेळ असं या मुलांचं चालू राहतं. तुम्हाला वाटेल, ही कसली गोष्ट, सापशिडी सोडून तर सगळं काही खेळतात ही मुलं. मग कसलं कौतुक? पण याच न खेळलेल्या खेळात ‘(इनोव्हेशन) नाविन्य’ नावाची गंमत दडलेली असते आणि ही दोघं लहान मुलं इतर कोणी नसतात आपणच असतो लहानपणीचे. तेव्हा आपल्या कल्पनांचे पंख पसरून आपण असेच घरभर उडत असतो.

ऐतिहासिक काळात आदिमानवाला आगीचा, चाकाचा शोध लागला आणि त्याचं आयुष्य जगण्यासाठी सोपं आणि आरामदायी बनत गेलं. गरज ही शोधाची जननी असते या उक्तीनुसार मानवाने उपलब्ध असलेल्या वस्तूंचा वापर करून नवीन वस्तू बनवण्यास सुरुवात केली. जसे; पेपर, रबर, शाई अशा निरनिराळ्या वस्तूंचा एकत्रित वापर करून प्रिंटींग सारखं तंत्र अस्तित्वात आलं, जगात अस्तित्वात असलेल्या गोष्टींचा शोध लागल्यावर माणूस त्या वस्तू सहजगत्या वापरू लागतो व कालांतराने त्या गोष्ट कुठल्यातरी एकाच कारणासाठी वापरल्या जातात. जेव्हा त्या गोष्टीचा वापर वेगळ्या पद्धतीने केला जातो किंवा त्यापासून एखादी वेगळीच वस्तू, साधन, पद्धत अस्तित्वात येते; तेव्हा त्याला (इनोव्हेशन) नाविन्य किंवा नाविन्यपूर्ण उपक्रम म्हणून संबोधले जाते.

कुठे तरी प्लॅस्टिकच्या एखाद्या रिकाम्या बाटलीला बारीक भोकं पाडून, तिच्या तोंडाला पाण्याचा पाईप लावून त्या बाटलीचा बागेतल्या कारंज्यासारखा उपयोग केलेला दिसतो. कुठे कुणीतरी पेपरची क्लीप उघडून थोडीशी सरळ करत त्याची सुई बनवत मोबाईलचे सीमकार्ड व्यवस्थित लावताना दिसतं. कोणी रात्री झोपून पुस्तक वाचता यावं यासाठी दिवाणाजवळ एखादा पुस्तक धरणारा स्टँड लावून घेतो.

कल्पनाशक्तीच्या आधाराने ज्ञान आणि क्षमतेच्या बळावर माणूस कितीक उत्तमोत्तम नाविन्यपूर्ण वस्तू जगात घडवत आहे. या सदराच्या माध्यमातून आपण त्यातील काही वस्तू, उपक्रम आणि पद्धती यांची ओळख करून घेणार आहोत.

-नंदिता गाडगीळ

[email protected]