आज शाळेचा पहिला दिवस होता. उन्हाळ्याची सुट्टी संपली होती. आकाशात ढगांची गडगड होती आणि वर्गात मुलांची गडबड!

हर्ष आता पाचवीत आला होता. तो एक भयंकर मस्तीखोर मुलगा होता. आता तो प्राथमिकमधून हायस्कूलमध्ये आला होता. क्रीडांगणाच्या एका बाजूला प्राथमिक आणि दुसर्‍या बाजूला हायस्कूल. मुलांना हायस्कूलचं आणि नवीन शिक्षकवर्गाचं दडपण वाटत होतं आणि मजाही.

सर यायला वेळ होता. हर्षने खडू उचलला. त्याने फळ्यावर एक चित्र काढलं. नवीन वर्ग असूनही तो इतका बिनधास्त होता; अफाट होता.

सुरवार-झब्बा घातलेला एक माणूस. तो घसरलाय आणि त्याच्या डोक्यावरची गांधी टोपी उडाली आहे, असं गंमतीदार चित्र त्याने काढलं होतं. ते चित्र चव्हाण सरांचं होतं. ते प्राथमिकचे पर्यवेक्षक होते.

विश्‍वनाथ सर वर्गात आले.

आता पुढे काय होणार, याचा विचार मुलं करू लागली. हर्षकडे पाहू लागली. हर्ष गप्प झाला. सरांनी शांतपणे डस्टर उचललं नि फळ्यावरचं चित्र पुसलं. मग ते म्हणाले, ‘मुलांनो, मी तुम्हाला इतिहास शिकवणार आहे. त्याआधी आपण शिवाजी महाराजांचं चित्र काढू या, कोण काढेल? कोणाची चित्रकला चांगली आहे?’

मुलं ओरडली, ‘हर्ष!’

मुलांना मजा वाटली. चित्र काढणारा मुलगा अलगद सरांच्या जाळ्यात अडकला होता... सर भारी होते.

‘हर्ष, पुढे ये. फळ्यावर शिवाजीरांजांचं चित्र काढ.’

हर्ष वरमला.

‘अरे, घाबरू नकोस. खरंच काढ!’

त्याने एक छान चित्र काढलं. सगळ्यांनी टाळ्या वाजवल्या. तेव्हा सरांनी हर्षकडे पाहिलं. ते हसले. त्यांना काही आठवलं. ते म्हणाले, ‘मी एक गोष्ट सांगतो.’ मुलं ‘येऽऽऽ’ करून ओरडली. सर सांगू लागले, ‘‘ही गोष्ट खूप जुनी आहे. जवळजवळ १९५० सालातली. कोकणातली. कोकणात दापोली नावाचं शहर आहे. त्या जवळच्या एका खेड्यात एक मुलगा राहायचा. त्याला शिकण्याची खूप गोडी, पण घरची अतिशय गरिबी. त्या वेळच्या वातावरणाचा, कष्ट व गरिबी असलेल्या आयुष्याचा तुम्ही आज विचारही करू शकणार नाही.

अंगभर कपडे नाहीत. खाली फक्त एक लंगोटी. दप्तर नाही. एका फडक्यात वह्या-पुस्तकं बांधायची. शाळा दहा मैल दूर. शाळेत चालत जायचं. बरं रस्ता? तोही धड नाही. खाच-खळगे, दगड-धोंडे, ओढे-नाले आणि साप-विंचू. सकाळी जायचं आणि शाळेला सुटायचं. घरी आलं की  अभ्यास. पटपट अभ्यास उरकायचा. अंधार पडायच्या आत. कारण लाईट नाही आणि दिव्यात वात असली, तरी तेल नसायचं. पोटं रिकामी असली, तरी रात्री जेवण नसायचं!’’

सर सांगत होते. मुलं डोळे विस्फारून ऐकत होती.

‘‘एकदा काय झालं! शाळा सुटली. रस्त्यावर गारुड्याचा खेळ चालू होता. तो नागाला टोपलीबाहेर काढून त्याच्याशी सहजपणे खेळत होता. मुलं आश्‍चर्याने पाहत होती; घाबरून नव्हे. कारण कोकणातल्या मुलांना सापाचं काय कौतुक? त्यांना गारुड्याचं कुतूहल वाटत होतं. तो खेळत होता, डोलत होता, पुंगी वाजवत होता, डमरू वाजवत होता आणि जमलेली गर्दी पैसे देत होती.

‘‘खेळ संपला तसा मुलगा निघाला. त्याच्या डोक्यात आता जणू विचारांची पुंगी वाजत होती. तो त्या धूनेवर जणू डोलत पुढे सरकत होता.

‘‘संध्याकाळ उतरत होती. त्याला झपाझप पाय उचलायचे होते, पण त्याच्या वाटेवर एके ठिकाणी सागाची झाडं होती. त्यापलीकडे वारूळ होतं. त्याच्या आसपास त्याने एक चमकदार नाग दोन-तीन वेळा पहिला होता. काय असावं त्याच्या डोक्यात? त्याला तो नाग धरायचा होता. जिवंत, तुकतुकीत, वीजेसारखा सळसळणारा!

‘‘आणि त्याला तो गावला. तडफदार फण्याचं रुबाबदार जनावर!

‘‘मुलाने विचार न करता त्याच्यावर झेप घेतली. ते जनावर कसलं चपळ! ते झटक्यात पुढे गेलं. पण हवाच कोंदटलेली होती. अस्वस्थ करणारी. त्या नागालाही कसनुसं होत असावं. तो पुढे गेला आणि मागे वळून फणा काढून उभा राहिला.

‘‘तेव्हा मुलगा घाबरला. आता प्राणाशी गाठ होती! आजूबाजूला कुणी नव्हतं. मुलाने धडपडत त्याची पुस्तकं उचलली नि तो पळत सुटला. जीव खाऊन, वेडावाकडा, लांब! धापा टाकतच तो घरी पोहोचला. आई त्याच्याकडे पाहत राहिली. ‘काय रे! काय झालं?’

‘‘मग त्याने आईला सगळं सांगितलं. त्याला तो नाग धरायचा होता, खेळ करण्यासाठी पैसे मिळवण्यासाठी, गरिबी दूर करण्यासाठी.

‘‘आई कडाडली, ‘मी अजून काम करीन, उपाशी राहीन; पण असल्या थेराच्या मागे लागू नकोस. शिक अन् मोठा हो.’ मुलगा शरमला. पुढे तो शिकला. खूप मोठा शिक्षक झाला. मग मुख्याध्यापक! पण तो त्याची परिस्थिती नि आईची शिकवण विसरला नाही. गरिबीमुळे कोणाच्या शिक्षणाला अडथळा येऊ नये, याची त्याला तळमळ होती. तो विद्यार्थ्यांना नेहमी मदत करायचा. जमेल ती! वाट्टेल ती! त्याच्या शाळेत एक मुलगा होता. त्याला गरिबीमुळे एकदा फी भरणं शक्य नव्हतं. तेव्हा त्या मुख्याध्यापकांनी ते पैसे भरले. त्या वेळी त्याने स्वत:ची कहाणी त्या विद्यार्थ्याला सांगितली. मग तो विद्यार्थी पुढे शिकतच गेला, पण तो मुख्याध्यापकांची शिकवण विसरला नाही. नेहमीच त्याने शिक्षणाला महत्त्व दिलं. आपण शाळेत शिकण्यासाठी येतो, हे तो कधीच विसरला नाही... आता तुम्ही मला सांगा. उद्यापासून तुम्ही दंगा करणार का अभ्यास?’’

इतका वेळ ही गोष्ट ऐकणार्‍या मुलांच्या माना आता खाली गेल्या. वर्गात चिडीचूप शांतता पसरली. एखादा हळू आवाज-‘अभ्यास’.

सर पुढे बोलू लागले, ‘‘साप पकडायचा प्रयत्न करणारा तो गरीब मुलगा, जो पुढे मुख्याध्यापक झाला, तो म्हणजे या हर्षचे आजोबा...’’

मुलं आश्‍चर्यचकीत. हर्ष त्यांच्या दुप्पट!

‘‘हर्ष, संध्याकाळी नुसतं खेळण्यापेक्षा, कार्टुन्स् बघण्यापेक्षा आजोबांच्या जवळ बस. त्यांच्या तोंडून हे सारं ऐक. त्यांच्याकडे गोष्टींचा, अनुभवांचा खजिना आहे.’’

हर्षचे डोळे चमकले. बाहेर तास संपल्याची घंटा वाजली.

- ईशान पुणेकर

[email protected]