दिवाळी म्हणजे आनंद, उत्साह, प्रसन्नता, चैतन्य. पाहावं तिकडे उजेडाचं, प्रकाशाचं, तेजाचं साम्राज्य. अशा दिवसांत संध्याकाळी अंधार पडला की, घराघरांतून डोकावणारी सूर्याची ही लहानशी प्रतीकं बघितली की, मला कायम एका शास्त्रज्ञाची आठवण येते. तो म्हणजे थॉमस एडिसन; ज्याने इलेक्ट्रिसिटीवर चालणारा बल्ब शोधून काढला. याच शास्त्रज्ञाची आणखी एक गोष्ट; त्याने त्याच्या घराचं गेट म्हणे बागेत पाणी घालणार्‍या एका पंपला जोडलं होतं. जेणेकरून जेव्हा जेव्हा त्याच्याकडे कोणी पाहुणे येत, तेव्हा येताना व जाताना बागेला आपोआप पाणी घातलं जाई. किती वेगळा विचार आणि किती कमालीचा हा उर्जेचा वापर.

आजच्या काळात लोकसंख्या ज्या प्रमाणात वाढतेय, त्याच प्रमाणात उर्जेची गरज वाढतेय. ऊर्जा निर्मितीच्या क्षेत्रात पारंपरिक, अपारंपरिक ऊर्जास्रोत वापरून विविध प्रयोग केले जात आहेत. पेट्रोल, डीझेल यांसारख्या इंधनावर चालणार्‍या गाड्या न राहता, इलेक्ट्रिक कार जगभर वापरल्या जाव्यात; यासाठी प्रयत्न केले जात आहेत. कमीतकमी विजेवर चालणारी उपकरणे शोधली जात आहेत. वीज वितरणातील गळती कमी करण्यासाठी विविध उपाययोजना केल्या जात आहेत.

डोंगररांगांवर उभ्या असणार्‍या पवनचक्क्या वापरून निर्माण केलेली पवनऊर्जा कित्येक गावांना विजेचा पुरवठा करत आहेत. शेतावरील उपकरणे त्यावर चालवली जात आहेत. कित्येक संस्था त्यांच्या सामाजिक सेवेचा भाग म्हणून किंवा कार्बन क्रेडीटच्या उद्देशाने मुद्दाम काही जमिनींची खरेदी करून त्यावर हे पवनऊर्जा निर्मितीचे प्रकल्प स्थापन करत आहे. लाटांच्या कमीअधिक होत जाणार्‍या उंचीचा वापर करत स्थितीजऊर्जा, तर पाण्याच्या प्रवाहापासून गतीजऊर्जा निर्माण करत लाटांपासून ऊर्जानिर्मिती केली जात आहे. सोलारसिटीसारखी एखादी कंपनी अशी आहे, जी सौरऊर्जेवर संपूर्ण शहरासाठी लागणारा विजेचा कार्यभार सांभाळला जाईल, असे स्वप्न बघत आहे. घरांच्या भिंती, छप्पर यांवर सौरऊर्जा निर्मिती करणारी वीज वाहकतारांची जाळी वापरून वीज निर्माण करणे व ती विविध घरे, सोसायट्याच नाही; तर संपूर्ण शहरामध्ये वाटून देणे हा या संस्थेचा उद्देश आहे.

आपण प्रत्येक जण उर्जेच्या निर्मिती प्रक्रियेत सहभाग घेऊ शकत नाही, मग आपल्या परीने काय करून ती ऊर्जा वाचवू शकतो? आपण वापरत असेलेली उपकरणे कितीही कार्यक्षम असली, तरी त्यांची संख्या वाढतच आहे. त्यामुळे त्यांच्या कार्यक्षमतेचा विजेच्या बचतीसाठी उपयोग होऊ शकत नाही. प्रत्येक माणसामुळे वापरली जाणारी ऊर्जा तेवढीच राहते. अशा वेळी आपण विजेचा वापर काळजीपूर्वक करून ती वाचवू शकतो; जसं टीव्ही, संगणक वापरत नसताना बंद ठेवणं, मोबाईल चार्ज झाल्यावर चार्जर काढून ठेवणं, घरातून बाहेर पडताना घरातील सर्व दिवे बंद करणं इ. पण याबरोबरच आपण आजूबाजूला जरा उघड्या डोळ्यानं बघितलं, तर तुमच्या लक्षात येईल आज ऊर्जेची निर्मिती आणि तिचा वापर किती निरनिराळ्या गोष्टींतून केला जातोय. सकाळी हातात घेतलेला ब्रश लहान बॅटरीवर चालू आहे, स्कूटरच्या ऊर्जेवर पीठ दळलं जात आहे, फुटपाथवर चालताना ऊर्जा निर्माण होतेय, जिच्यामुळे फुटपाथवर दिवे जळत राहू शकतात, इतकंच काय तर प्रकाशसंश्लेषण याच तत्त्वावर कृत्रिम पानं असणारं एक झाड अस्तित्वात येऊ शकलं, जे तेलाची निर्मिती करू शकतं.

हे सगळं वाचताना भन्नाट वाटतं ना? मग आपणही या प्रकाशमान दीपावलीचं स्मरण ठेवत आपल्यातल्या कल्पनेचा बल्ब उजळू या; किमान तसा संकल्प तरी करू या. चालताना, धावतानाच काय; बोलतानासुद्धा ऊर्जेची किती रूपं आपल्याला भेटतात. मग तिचा योग्य तो उपयोग नको का करायला?

- नंदिता केळकर

[email protected]

 

क्रीडाक्षेत्रातील नावीन्य