इनोव्हेशन, अर्थात नावीन्य ही या काळाची अशी गरज आहे, जिला कुठल्याही क्षेत्राचे वावडे नाही. प्रत्येक क्षेत्रात वाढत चाललेली स्पर्धा नावीन्याला प्राधान्य देत आहे. हल्ली एखाद्याला, ‘तू कुठला खेळ खेळतोस?’ असं विचारलं, तर उत्तरादाखल मिळते पोकेमोन, कँडी क्रश, बबल शूटर यांसारखी मोबाईल गेम्सची यादी. पूर्वी मात्र लहान मुले घराजवळ, खाली खेळत असत. रस्त्यातही एखादी गोटी पडलेली दिसायची, ठिकरीपाणीसारख्या खेळाचे चौकोन आखलेले असायचे; हळूहळू ती जागा क्रिकेटच्या किटने घेतली. खर्‍या खेळातील नियम पाळता येतील इतकी जागा नसे, मग समोरच्या काकूंच्या बाल्कनीला बॉल लागला की २ रन्स, त्यांच्या वर राहणार्‍याच्या घराच्या आत बॉल गेला की ४ रन्स असल्या गमती चालू झाल्या. या खेळाने लहान-थोरांना अक्षरशः वेड लावले, जेव्हा घराघरांत दूरदर्शनचे आगमन झाले.

तंत्रज्ञानाचा क्रीडाक्षेत्रात शिरकाव झाला आणि खेळाडूच नव्हे; तर प्रेक्षकाचेही जग बदलून गेले. क्रिकेट या खेळाशी सबंधित अशीच एक गमतीशीर गोष्ट; १९९२मध्ये भारत विरुद्ध दक्षिण आफ्रिका यांच्या दरम्यान खेळल्या गेलेल्या पहिल्या टेस्ट सामन्यात सर्वांत प्रथम ‘थर्ड अंपायर’ नियोजित केला गेला आणि त्याच्या पहिल्यावहिल्या निर्णयामुळे सचिन तेंडुलकर या भारतीय खेळाडूला धावबाद व्हावे लागले. पुढच्या काळात रिप्ले-तंत्रज्ञानामुळे कित्येक मित्रांमधली ‘अर्रर... नाही यार, नव्हता आउट’ असली भांडणं सोडवली असतील. कोनमापक वापरून कित्येक जण कोणता खेळाडू अधिक अंशाने बॉल वळवतो, यावर चर्चा करत असतील किंवा त्यातून शिकतही असतील. येत्या काही वर्षांत स्नीकोमीटर हे पीचमध्ये बसवले गेलेले सेन्सर निर्णय देण्यासाठी वापरले जातील, ज्यात आजूबाजूचे आवाज वगळले जाऊन केवळ बॅट आणि बॉलमुळे निर्माण होणार्‍या आवाजाचे तरंग पकडले जातील. फुटबॉलच्या सामन्यात जी गोल लाईन टेक्नोलॉजी वापरली गेली, त्यामुळेही गोल पोस्टजवळची रेषा; जी पूर्वी दिसत नसे, ती दूरदर्शनच्या साहाय्याने दिसू लागली व त्यामुळे खेळाचा निर्णय बिनचूक सांगता येऊ लागला. प्रेक्षकांनादेखील त्याचा आस्वाद घ्यायला मदत होऊ लागली.

ऑलिंपिकसारख्या आंतरराष्ट्रीय स्पर्धेमध्ये देशभक्ती व खेळाडूंची किमया ही जितकी महत्त्वाची, तितके अचूक निर्णय देणारे तंत्रही महत्त्वाचे ठरत आहे. खेळात सहभागी होण्यापूर्वी प्रशिक्षण घेताना या तंत्राचा वापर करून खेळाडू स्वतःच्या शारीरिक क्षमतेत योग्य ते बदल करू शकतो. सायकलिंग किंवा रोइंगच्या स्पर्धेत सहभागी होणारे खेळाडू सराव करताना, त्यांच्या पायावर विविध सेन्सर्स लावतात व सायकल चालवताना होणारा पायांचा कोन, त्यातील अंतर, वापरली जाणारी शक्ती हे सर्व विकसित होण्याच्या दृष्टीने प्रयत्न केले जातात. स्पर्धेचे निकष ठरवताना व निर्णय करतानाही तांत्रिक सुविधा वापरल्या जात आहेत. धावण्याच्या शर्यतीसाठी प्रत्येक धावपटूने एकाच वेळी शर्यत सुरू करावी; किंबहुना ध्वनिलहरी एकाच वेळी ऐकू जाव्या, यासाठी दर धावपटूसाठी एक स्पीकर बसवला जातोय. ‘मिलिसेकंद’ मोजले जात आहे. तायक्वांदो खेळात खेळाडूच्या मोज्यांवर, शरीरावर सेन्सर्स बसवले जात आहेत, ज्यामुळे खराखुरा आघात मोजला जाऊ शकतो.

या इनोव्हेटिव्ह जगात आपण आपले तांत्रिक ज्ञान वाढवत चाललो आहोत हे खरे; पण आपले पटांगण आपण विसरत चाललो नाही ना, हेही थोडे विचार करण्यासारखे आहे, बरे का! पूर्वी आई खाली खेळायला गेलेल्या मुलांना संध्याकाळी हाक मारून दमत होती. आता मात्र, ‘अरे, किती वेळ त्या मोबाईलवर खेळशील? खाली खेळून ये जरा!’ असे सांगू लागली आहे. या लहान स्क्रीनवरचे खेळ आपला तात्पुरता आत्मविश्वास वाढवू शकतील; पण खर्‍याखुर्‍या पटांगणात मल्टिप्लेअर खेळ खेळलो, तर हिंट वगैरे उपलब्ध नसतानाही खेळता येऊ शकते, हे आपल्याला कळेल. असें आपण केले, तर काय माहीत; कदाचित लगोरी किंवा डबा ऐसपैससारख्या खेळांची नवी नवी versions बघायला मिळतील आणि शारीरिक क्षमता जोपासण्याचा खेळ तर आपण जिंकलेले असूच.

- नंदिता गाडगीळ

[email protected]

नंदिता केळकर यांचा लेख 

इनोव्हेशनची सुरुवात घरापासून...