प्राण्यांचे नैसर्गिक रंग त्यांच्याच सुरक्षिततेसाठी

 

अगदी लहानपणापासूनच आपल्याला झाडं, पानं, फळ-फुलं, निरनिराळे प्राणी आणि पक्षी यांची ओळख करून दिली जाते आणि निसर्गाकडे वेगळ्या दृष्टीने पाहू लागतो.आपल्याला तो आवडूही लागतो. निसर्गाचा अभ्यास हा खूप आनंददायी असतो. निसर्गातील आपल्याला साध्याशा वाटणाऱ्या गोष्टीमागेखूप मोठा अर्थ सामावलेला असतो. उदाहरण, घ्यायचं झालं तर असं पाहा; निसर्गात विविधरंगी पशुपक्षी दिसून येतात. काही पशुपक्षी नुसते रंगीत असतात, असे नाही तर ते त्यांचे रंग बदलूही शकतात. आता असं का बरं घडत असावं? अर्थातच त्याची कारणं वेगवेगळी असतात. असे भ्रामक रंग घेताना किंवा इतर कीटकांना आकर्षून घेण्यासाठी स्वत:चा रंग बदलतात. निसर्गात दिसून येणाऱ्या अशा काही पशुपक्ष्यांबद्दलची माहिती उदाहरणांसह घेऊ.

भ्रामक रंग वापरून शिकार किंवा भक्षक यांना फसवलं जातं. क्लुप्ती करून किंवा स्वत:चा रंग त्यांच्या परिसराशी साधर्म्य दाखवणारा असावा असा प्रयत्न करून पशुपक्षी स्वत:चं संरक्षण करतात किंवा धोक्याची सूचना देतात. जसं वाघाला उंच गवतात लपून राहण्यासाठी त्याच्या अंगावरील पट्ट्यांची मदत होते व त्याच्या अंगावर, गवतावर पडणाऱ्या उजेड व सावली यांमुळे तो त्याच्या भक्ष्यला फसवू शकतो व त्याला सहज शिकार मिळू शकते. त्याचप्रकारे चित्ता किंवा बिबट्या त्यांच्या अंगावरील ठिपक्यांमुळे उंच गवतात किंवा जंगलातील परिसरात दडून राहिले तर दिसू शकत नाहीत. आपल्याला वाटेल की, झेब्रा हा प्राणी दिसणं सहजशक्य, असेल पण झेब्रा हे सिंहाचं भक्ष्य आहे व सिंह साधारणत: रात्रीच्या वेळी शिकारीला जातो त्या वेळी झेब्रा उंच गवतात लपला असता त्याच्या अंगावरील चट्टेपट्टे त्याची आकृती स्पष्ट होऊ देत नाहीत व ते स्वत:चं रक्षण करू शकतात. पांढऱ्या अस्वलासारखं काही प्राणी आर्क्टिक हवामानात टिकून राहण्यासाठी त्या रंगाचे बनलेले असतात.

प्रेईंग मॅंटिस


काही पशुपक्षी आजूबाजूच्या परिसराच्या रंगाची किंवा एखाद्या प्राण्याच्या रंगाची नक्कल करताना दिसून येतात व तसे करून ते त्यांच्या भक्षकाला यशस्वीपणे फसवू पाहतात. काही वेळा ते गडद रंग घेऊन स्वत:चं संरक्षणही करतात. जसं बिनविषारी फुलपाखरं विषारी फुलपाखरांचा रंग घेऊन सुरक्षा मिळवू शकतात. याचप्रकारे असे गडद रंग असणारे कित्येक पशुपक्षी त्यांच्या शिकारीला धोकाही निर्माण करू शकतात. जसं, फांदीच्या रंगाची सरपटत चाललेली एखादी आळी मुंग्यांना कळूनही येत नाही व त्या तिच्या सहजगत्या शिकार बनतात. प्रेईंग मॅन्टीस हाही असाच एक पानाच्या रंगाचा कीटक आहे, जो पानावर बसला असता इतका स्थिर बसतो की, त्याला वेगळं ओळखता येत नाही व त्याची शिकार सहज त्याला मिळू शकते. रंग बदलणाऱ्या सरड्याची तर आपल्याला सगळ्यांनाच ओळख आहे. 

मोर लांडोर

 

आकर्षून घेण्यासाठी रंग बदलणं हेदेखील काही पशुपक्ष्यांचे असंच एक वैशिष्ट्य आहे, ज्याचा उपयोग करून ते मादीला आकर्षून घेऊ शकतात. पक्ष्यांमध्ये हे स्पष्टपणे दिसून येते. जसं मोर हा लांडोरापेक्षा अधिक विविध रंगानी सुंदर बनलेला पिसारा धारण करतो, ज्यामुळे तो पांढऱ्याशुभ्र लांडोराला आकर्षून घेऊ शकतो. कोंबड्याच्या डोक्यावर असणारा तुरा आणि गडद रंग कोंबडीला नसतो. बर्ड ऑफ पॅरेडाईज (स्वर्गातील पक्षी) या नावाने ओळखले जाणारे नरपक्षी, तर खूपच सुंदर असतात. निसर्गात चालू असणाऱ्या बदलांना सामोरे जाताना पक्ष्यांना त्यांच्या रंगाचा असा उपयोग करून घेता येतो. काही फुलांचेही रंग असे असतात, जे फुलपाखरांना त्यांच्याकडे आकर्षून घेतात. ज्यामुळे परागीकरण होण्यास मदत होऊ शकते. विशिष्ट प्रकारची बेरीची फळे इतकी गडद रंगाची असतात की, पक्षी त्यांच्याकडे सहज आकर्षून घेतले जातात व ती फळे खाऊन त्या बियांचे त्यांच्यामार्फत परागीकरण होऊ शकते.

       रंगांच्या साहाय्याने आकर्षण, भ्रम किंवा धोका उत्पन्न करू शकणारी ही प्रक्रिया किती प्रभावी आहे नाही.निसर्गातील सातही रंग शोभून दिसतात ते त्यात जपलेल्या संतुलित शास्त्र शुद्ध परस्परसंबंधामुळे.

-नंदिता गाडगीळ

-[email protected]