आपल्या आजूबाजूला चहूकडे हवा पसरलेली असते, पण ती संपूर्णपणे पारदर्शक असल्यामुळे आपल्या डोळ्यांना दिसत नाही. तिला रंग, गंध किंवा चवसुद्धा नसते, पण या हवेला पंख्याने जरासे हलवलेले मात्र आपल्या त्वचेला लगेच समजते. श्वासोच्छ्वास करताना किंवा फुंकर मारताना आपल्याला हवेचे अस्तित्व जाणवते आणि ती कमी पडली तर लगेच आपला जीव कासावीस होतो. ही अदृश्य हवा इतकी हलकी असते की वजनाच्या काट्यावर उभे राहून आपण दीर्घ श्वास घेतला आणि पूर्णपणे बाहेर सोडला तरी तो काटा तसूभरही जागचा हलत नाही. पण हवेलाही अगदी कमी असले तरी वजन असते. आपल्या वजनापेक्षाही जास्त भरेल इतके मोठे हवेचे ओझे आपण सतत आपल्या डोक्यावर आणि खांद्यावर वाहत असतो आणि आपल्या अंगावर सतत सर्व बाजूंनी त्याचा दाब पडत असतो, यावर मात्र कदाचित आपला विश्वास बसणार नाही. 
 
जमिनीपाशी तर सगळीकडे हवा असतेच, या हवेत उंच उडणारे पक्षी आणि त्यांच्यापेक्षाही उंचावरील आभाळात वाऱ्याबरोबर पुढे पुढे सरकणारे ढग  दिसतात. आकाशात अमूक उंचीपर्यंत हवा पसरलेली आहे आणि तिच्यापुढे ती अजिबात नाही अशी स्पष्ट सीमारेषा नसल्याने ती नजरेला दिसत नाही. मग जमिनीवरली हवा ढगांच्या पलीकडल्या अथांग आकाशात पार सूर्य-चंद्र, ग्रह-तारे यांच्यापर्यंत पसरलेली असते का? कदाचित नसेल असा विचार प्राचीन काळातल्या विचारवंतांच्या मनातसुद्धा आला असणार. कदाचित म्हणूनच या विश्वाची रचना ज्या पंचमहाभूतांमधून झाली आहे, असे मानले जात होते. त्यात पृथ्वी, आप (पाणी), तेज यांच्यासोबत वायू (हवा) आणि आकाश अशी दोन वेगळी तत्त्वे त्यांनी सांगितली होती. 
 
सतराव्या शतकातले काही पाश्चात्य संशोधक पाण्याच्या प्रवाहावर संशोधन करत होते. ते करताना त्यांना हवेच्या दाबाचा शोध लागला अशी यातली एक गंमतच आहे. त्या काळातल्या युरोपमध्ये काही शास्त्रज्ञांनी खोल विहिरींमधून पाणी उपसायचे पंप तयार केले होते, धातूंच्या नलिकांमधून (पाइपांमधून) पाणी इकडून तिकडे वाहून नेले जात होते आणि त्यात काही जागी वक्रनलिकेचा (सायफनचा) उपयोगसुद्धा केला जात होता. त्या काळात हवेचा दाब ही संकल्पनाच माहीत नव्हती आणि गुरुत्वाकर्षणाचे नियमही अजून सांगितले गेले नव्हते. हे पंप किंवा वक्रनलिका भौतिकशास्त्राच्या कोणत्या नियमांनुसार काम करत असतील याची स्पष्ट कल्पना नव्हतीच. पण अनेक प्रयोग करून पाहताना त्यातला एखादा सफल झाला, त्या अनुभवावरून दुसरा प्रयोग केला अशा पद्धतीने हळू हळू प्रत्यक्ष कामात प्रगती होत होती. विज्ञानाच्या क्षेत्रात त्या काळापर्यंत झालेली बरीचशी प्रगती अशा प्रकारे झाली होती.  
     
पंपांवर काम करत असलेल्या काही शास्त्रज्ञांना असा अनुभव आला की सुमारे दहा मीटर खोल विहिरींमधले पाणी कितीही जोर लावला तरी काही केल्या वरपर्यंत उपसले जात नाहीच. तसेच दहा मीटर उंचवटा पार करून जाणाऱ्या वक्रनलिकेमधून पाणी वाहत पुढे जातच नाही. अशा प्रकारच्या तांत्रिक तक्रारी त्या काळातले श्रेष्ठ इटॅलियन शास्त्रज्ञ गॅलिलिओ यांच्याकडे आल्या. त्यांनाही लगेच या कोड्याचे उत्तर मिळाले नाही, पण इव्हाँजेलिस्ता टॉरिसेली (Evangelista Torricelli (Italian: [evandʒeˈlista torriˈtʃɛlli]) या नावाचे त्यांचे एक हुशार सहकारी होते त्यांनी मात्र या अनुभवांवर खोलवर विचार करून त्याचे उत्तर शोधण्याचा प्रयत्न केला.
 
आपण हाताने एखादी दोरी धरून ओढू शकतो तसे पाण्याला आपल्याकडे ओढता येत नाही. मग पंपाने तरी ते नळीमधून वरच्या बाजूला का खेचले जावे असा प्रश्न टॉरिसेलीला पडला. पाण्याला ओढून वर काढणे शक्य नसेल तर कोणीतरी त्याला खालून वर ढकलत असले पाहिजे असा बरोबर तर्क त्याने केला. टॉरिसेलीच्या काळातलाच पास्कल नावाच्या फ्रेंच शास्त्रज्ञ द्रवरूप किंवा वायुरूप अशा प्रवाही पदार्थांमधील (फ्लुइड्समधील) दाब या विषयावर संशोधन करीत होता. विहिरीच्या पाण्यावर जी हवा असते ती हवा जर तिच्या वजनाइतका दाब पाण्यावर देत असली तर त्यामुळे पाण्यामध्ये सर्व दिशांनी दाब निर्माण होईल आणि त्यात बुचकळलेल्या नळीमधले पाणी त्या दाबामुळे वर उचलले जाईल असा रास्त विचार टॉरिसेलीने केला. पाणी उचलले जाण्याला दहा मीटर्सची मर्यादा कशामुळे येत असेल हा जो मूळ प्रश्न होता, त्याचे कारण हवेचा पाण्यावरला दाब फक्त इतकाच मर्यादित असेल असे उत्तर त्याला मिळाले.  
 
टॉरिसेलीने एक लांबलचक सरळ नळी घेऊन ती पाण्याने पूर्णपणे भरली आणि तिला दोन्ही बाजूंनी झाकणे लावून बंद केली, एका लहानशा उघड्या टाकीत पाणी भरून त्या नळीला त्यात उभे केले आणि हळूच त्या नळीच्या तळातले झाकण उघडले. त्यासरशी त्या नळीमधले थोडे पाणी खाली असलेल्या टाकीमध्ये उतरले पण बाकीचे पाणी नळीतच राहिले. नळीमध्ये उरलेल्या पाण्याच्या स्तंभाची उंची सुमारे दहा मीटर्स भरली. यावरून त्याने असा निष्कर्ष काढला की दहा मीटर उंच पाण्याचा स्तंभ खालच्या टाकीमधल्या पाण्यावर जेवढा दाब देईल तेवढाच हवेचा दाब पाण्यावर पडत असला पाहिजे. पण दहा बारा मीटर इतकी लांब नळी त्याच्या घरात मावत नसल्यामुळे ती छपराच्यावर जात होती आणि वातावरणातल्या हवेचा दाब कमी जास्त होत असल्यामुळे तिच्यातले पाणी खाली वर होताना दिसत होते. हा माणूस काही जादूटोणा चेटुक वगैरे करत असल्याची शंका त्याच्या शेजाऱ्यांना आली. त्यामुळे त्याने हा प्रयोग थांबवला.
 
हवेच्या दाबाच्या अस्तित्वाबद्दल टॉरिसेलीची खात्री पटली होती. आपण सगळेजण हवेने भरलेल्या एका विशाल महासागराच्या तळाशी राहात आहोत असे त्याने एका पत्रात लिहून ठेवले होते. समुद्राच्या तळाशी गेल्यावर जसा पाण्याचा प्रचंड दाब शरीरावर पडतो तसाच हवेचा दाब आपल्यावर सतत पडत असतो असे त्याने सांगितले. त्या काळातल्या इतर शास्त्रज्ञांना ती अफलातून कल्पना पटायची नाही. आपले सांगणे  सिध्द करून दाखवण्यासाठी टॉरिसेलीने एक वेगळा प्रयोग केला. त्याने पाण्याच्या तेरापट जड असलेला पारा हा द्रव एक मीटर लांब काचेच्या नळीत भरून ती नळी पारा भरलेल्या पात्रात उभी करून धरली. त्याच्या अपेक्षेप्रमाणे नळीमधला पारा खाली येऊन सुमारे पाऊण मीटर (७६ सेंटीमीटर) उंचीवर स्थिरावला. हा जगातला पहिला वायुभारमापक (बॅरोमीटर) होता. नळीमधला पाऱ्याच्यावर असलेला भाग पूर्णपणे रिकामा झाला होता, बाहेरची हवा तिथे जाण्याची शक्यता नव्हती. अशी निर्वात पोकळी (व्हॅक्यूम) हा सुद्धा त्या काळात एक नवा शोध होता. अशी पोकळी असू शकते याची कोणी कल्पना करू शकत नव्हता. शास्त्रज्ञांना ते सत्य पटवून देण्याठी पास्कलला बरेच प्रयोग आणि प्रयत्न करावे लागले. निर्वात पोकळीमधील दाबाचे मोजमाप करण्यासाठी टॉरिसेलीच्या सन्मानार्थ टॉर हे युनिट धरले जाते. समुद्रसपाटीवर प्रत्येक एक वर्ग सेंटिमीटर इतक्या लहानशा क्षेत्रफळावर उभ्या असलेल्या हवेच्या स्तंभाचे सरासरी वजन सुमारे एक किलोग्रॅम  (1.01 Kg/sq.cm) इतके असते. म्हणजेच सुमारे ७६ सेंटीमीटर पारा किंवा १० मीटर पाणी यांना तोलून धरण्यासाठी १०१ किलो पास्कल 101 kN/m2 (kPa) म्हणजेच 10.1 N/cm2 इतका  हवेचा दाब लागतो असे गणितातून सिद्ध होते.
 
मॅग्डेबर्ग या गावातील ओटो व्हॉन गेरिक या जर्मन शास्त्रज्ञाने हवेचा दाब किती शक्तिशाली असतो आणि त्याने तयार केलेला व्हॅक्यूम पंप किती चांगले काम करतो हे प्रत्यक्ष प्रमाणाने दाखवण्यासाठी एक अजब प्रयोग केला. त्याने तांब्याचे दोन मोठे अर्धगोल तयार करून त्यांना एकमेकांमध्ये बसवले आणि त्यांना फक्त ग्रीज लावून सील केले. त्यानंतर त्या गोलाकार डब्यामधली शक्य तितकी हवा व्हॅक्यूम पंपाद्वारे बाहेर काढून टाकली. बाहेरील वातावरणामधल्या हवेच्या दाबामुळे ते अर्धगोल इतके घट्ट बसले की दोन्ही बाजूला जुंपलेल्या अनेक घोड्यांनी ओढूनसुद्धा ते एकमेकांपासून वेगळे झाले नाहीत. त्या अर्धगोलांना लावलेली झडप उघडताच बाहेरील हवा आत शिरली आणि ते सहजपणे वेगळे झाले.(हा प्रयोग मॅग्डेबर्ग या गावाच्या नावावरून ओळखला जातो.)
 
आपल्या शरीरावरसुद्धा बाहेरच्या हवेचा इतका मोठा हवेचा दाब पडत असतो, पण शरीराच्या अंतर्गत भागांमधल्या पोकळ्यांमधली हवा बाह्य वातावरणाशी संलग्न असल्यामुळे शरीराच्या आतल्या इंद्रियांमध्ये सुद्धा तेवढाच दाब असतो. यामुळे आपल्याला वातावरणातल्या हवेचा दाब जाणवत नाही.  
 
पुढे निरनिराळ्या संशोधकांनी हवेचा दाब मोजण्यासाठी अनेक उपकरणे तयार केली आणि निरनिराळ्या वेळी निरनिराळ्या जागी हवेचा  दाब मोजून पाहिला. ते वातावरणाचा अभ्यास करण्याचे एक मुख्य साधन झाले. समुद्रसपाटीला हवेचा सर्वात जास्त दाब असतो आणि उंच पर्वतांच्या शिखरांवर तो कमी होतो. तिथे जाणाऱ्या गिर्यारोहकांना श्वास घेताना हवेचा विरळपणा जाणवत होताच. तिथल्या हवेचा दाब मोजून तो किती कमी आहे हे पाहण्याचे एक साधन मिळाले. कुठल्याही ठिकाणच्या हवेचा दाब नेहमीच स्थिर नसतो. तिथल्या तपमानात होत असलेल्या बदलांमुळे तो कमी जास्त होत असतो. त्यामुळे जिथे हवेचा दाब जास्त असेल तिथली हवा कमी दाब असलेल्या भागाकडे वाहू लागते. अशा प्रकारे वारे नेहमी ठराविक दिशेने का वाहतात हे समजले.  
 
हवेला दाब असतो हे सिद्ध झाल्यानंतर आणि तो मोजण्याची साधने उपलब्ध झाल्यानंतर विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाची अनेक नवी दालने उघडली. 
 
जगाला वैज्ञानिक दृष्टी आणि शास्त्रीय पद्धत देणाऱ्या गॅलिलीओ या शास्त्रज्ञाची माहिती वाचा खालील लिंकवर 
 
- आनंद घारे