फुले, जोतीराव गाविंदराव

महात्मा

समाजसुधारक, ग्रंथकार, विचारवंत, कवी, शिक्षण तज्ज्ञ

११ एप्रिल १८२७- २८ नोव्हेंबर १८९०

एकोणिसाव्या शतकातील थोर समाजसुधारक व सत्यशोधक समाजाचे संस्थापक जोतीराव गोविंदराव फुले यांनी ‘तृतीय रत्न’ हे नाटक 1855 साली लिहिले. मराठी रंगभूमीचा उषःकाल अजून व्हावयाचा असताना, ‘शारदा’ सारखे बालाजरठविवाहदर्शन घडविणारे समस्याप्रधान नाटक अजून दूर असताना, माळ्याकुणब्याच्या स्त्रीला दिवस गेले आहेत, हे पाहून ब्राम्हण जोशाची स्वारी तिला भूलथापा देऊन तिच्या नवर्‍याला कसे लुबाडतो, यासारखा तत्कालीन समाजातील एक ज्वलंत प्रश्न घेऊन जोतीरावांनी नाट्यरचना केली. ही घटनाच क्रांतिकारक आहे.

1869 मध्ये जोतीरावांनी ‘छत्रपती शिवाजीराजे भोसले यांचा पवाडा’ ह्याची रचना केली आहे. ती ‘‘कुणबी, माळी, महीर, मांग वगैरे पाताळी घातलेल्या क्षेत्र्यांच्या उपयोगी पडावा’’ या हेतूने केली आहे. या पोवाड्यात कमालीच्या भावपूर्ण शब्दांत शिवाजीराजांचा गौरव केला आहे. त्यांनी केलेली ‘अखंडां’ची रचना तुकारामांच्या अभंगवाणीचे स्मरण करुन देणारी आहे. समाजजीवनातील विसंगतींचे दर्शन, मानवी वृत्तिप्रवृत्तींवरील मार्मिक भाष्य , ‘‘सत्यावीण जगीं नाहीं अन्य धर्म’’ या सत्यधर्माचा सातत्यपूर्ण उद्घोष असे अनेक विशेष ‘अखंडा’रचनेस ठसठशीत रुप देतात. १८६९ मध्ये त्यांनी ‘ब्राह्मणांचे कसब’ हे पुस्तक प्रसिद्ध केले. या काव्यसंग्रहात अडाणी व देवभोळे शेतकरी यांची भटाभिक्षुकांच्या सांगण्यामुळे कशी पिळवणुक होते, ते वेगवेगळ्या पद्यांत वर्णन करुन सांगितले आहे. १८७३ साली त्यांनी ‘गुलामगिरी’ हा ग्रंथ लिहिला. ‘‘ज्या दिवशी मनुष्य दास होतो, त्या दिवशी त्याचा अर्धा सद्गुण जातो’’ या होमरच्या वाक्याने या ग्रंथाचा प्रारंभ झाला आहे. हा ग्रंथ प्रश्‍नोत्तररुप असून त्यात सोळा प्रकरणे आहेत. ‘‘ ब्राह्मण लोक तुम्हांला लुटून खात आहेत हे माझ्या शूद्र बांधवांना सांगण्याच्या हेतूने मी हा प्रस्तुत ग्रंथ लिहीत आहे’’, असे ‘गुलामगिरी’ या ग्रंथाचे प्रयोजन फुले यांनी स्पष्ट केले आहे. या ग्रंथात त्यांनी बळीराजाचे मिथक निर्माण करून शुद्र संस्कृतीचा गौरव केला आहे.

फुले यांची वैचारिक जडणघडण एकीकडे थॉमस  पेनच्या ‘राईट्स ऑफ मॅन’ सारख्या अमेरिकन विचारविश्वातून झाली, दुसरीकडे ‘मानवधर्मसभा’, ’परमहंससभा’ यांसारख्या सभांशी सबंद्ध विचारांतून झाली. तर तिसरीकडे संतांच्या सामाजिक व विचारधनामधून झाली. शूद्रांना व अतिशुद्रांना नागरी हक्क जाणीव व अधिकारांची शिकवणूक व ब्राह्मणी शास्त्रांच्या धार्मिक व मानसिक गुलामगिरीतून मुक्तता करण्याच्या दृष्टीने त्यांनी १८७३ मध्ये ‘सत्यशोधक’ समाजाची स्थापना केली. समाजाचे सभासदत्व सर्व जातीतील लोकांना मुक्त होते. सत्यशोधक समाजाचा जातीव्यवस्थेप्रमाणे चातुर्वण्यावरही विश्वास नव्हता.

१८७३ ते १८८३ अशी जवळपास दहा वर्षे अन्य सामाजिक कार्यात घालवल्यानंतर फुले यांनी १८८३ मध्ये ‘शेतकऱ्याचा असूड’ हे पुस्तक लिहिले. कृषिप्रधान भारत देशात शेतकऱ्याचीच दुर्दशा आहे आणि ती दूर झालीच पाहिजे, यासाठी फुले सातत्याने प्रयत्नशील राहिले. शेतकऱ्याला केंद्रस्थानी ठेवून दररोजच्या व्यवहारातले शब्द योजून त्यांनी या पुस्तकाची रचना केली. शेतकऱ्यासंबंधीचा इतका अभ्यासपूर्ण व समग्र विचार मांडणारा दुसरा ग्रंथ मराठीत त्या काळात झाला नाही. “विद्येविना माती गेली; मतीविना नीती गेली; नितीविना गती गेली; गतीविना वित्त गेले, वित्ताविना शुद्र खचले, इतके अनर्थ एका अविदयेने केले” या लयबद्ध विधानाने सुरु होणारे ‘शेतकऱ्याचा असूड’चे लेखन ही मराठी गद्यसाहित्यात पडलेली मोलाची भर आहे.

१८८५ मध्ये फुले यांनी ‘सत्सार’ नावाचे नियतकालिक काढले. त्याच्या उपलब्ध दोन अंकांतून ( ‘सत्सार-१’, आणि ‘सत्सार-२’) त्यांनी पंडिता रमाबाई आणि ताराबाई या दोघींचा गौरव केला आहे. याच वर्षी न्यायमूर्ती रानडे यांच्या शेतकऱ्यांविषयीच्या मताचा प्रतिवाद करणारे व शेतकऱ्यांच्या भयावह दुःस्थितीचे दर्शन घडविणारे ‘इशारा’ नावाचे पुस्तक त्यांनी लिहिले; त्याचप्रमाणे न्यायमूर्ती रानड्यांनी पुढाकार घेऊन भरविलेल्या ‘दुसऱ्या मराठी ग्रंथकार सभे’स उपस्थित राहण्यास नकार देणारे अर्थपूर्ण पत्र जोतीराव फुल्यांनी पाठविले. ११ मे १८८८ रोजी जोतीरावांनी वयाची साठ वर्षे पूर्ण झाल्यानिमित्ताने त्यांचा जाहीर सत्कार करण्यात आला, आणि या प्रसंगी दलित समाजाची प्रदीर्घ सेवा केल्याबद्दल त्यांना ‘महात्मा’ ही पदवी आदरपूर्वक अर्पण करण्यात आली. जुलै १८८८ पासून फुले अर्धांगवायूने आजारी झाले. १८८९ मध्ये मृत्युपूर्वी काही दिवस विकलांग शरीर अवस्थेत त्यांनी ‘सार्वजनिक सत्यधर्म’ हा आपला शेवटचा ग्रंथ लिहून पूरा केला. तो ग्रंथ त्यांचे दत्तकपुत्र यशवंतराव फुले यांनी १८९१ मध्ये प्रसिद्ध केला. या ग्रंथातून फुले यांच्या मानवतावादी भूमिकेचे व्यापकत्व आणि ब्राह्मणविरोधामागची तळमळ यांचे दर्शन घडते.

 

-विलास खोले

सौजन्य : आधुनिक महाराष्ट्राची जडणघडण - शिल्पकार चरित्रकोश

 साहित्य खंड