ब्लॉग्ज

चला शाळा बोलावतेय

  सकाळपासून आद्या आनंदाने बागडत होती. जणू फुलपाखरांचे पंखच तिला मिळाले होते. आजी कौतुकाने तिच्याकडे पाहत होती. आद्याच्या आईला आजी म्हणाली, ‘आज आद्या खूप खूश आहे. अगदी हॅपी बर्थडेच्या दिवशी असते तश्शी!’ आद्याने ते ऐकलं आणि पटकन म्हणाली,..

दुर्दम्य इच्छाशक्तीचा तरुण – टेरी फॉक्स

  मुलांनो, आपल्यावर एखादे संकट आले की आपण कधीकधी घाबरतो किंवा निराश होऊन प्रयत्नही सोडून देतो. परंतु साक्षात मृत्युच्या छायेत वावरत असतानाही, दुर्दम्य इच्छाशक्तीने जगासाठी झटणाऱ्या टेरी फॉक्सची ही कहाणी आहे. कॅनडा या देशातील विनिपेग नावाच्या नगरा..

जाणता राजा

  अखंड स्थितीचा निर्धारू जाणता राजा, असे समर्थांनी ज्यांचे वर्णन केले ते छत्रपती शिवाजीराजे भोसले यांनी सतत तीस वर्षं अविश्रांत श्रमाने एक करोड होनांचे स्वतःचे राज्य निर्माण केले. ही एक जहागिरी नसून स्वतंत्र सार्वभौम राज्य आहे. हे हिंदुस्थानातील स..

धडा

आमच्या शाळेला जाणारा रस्ता म्हणजे तंतोतंत रस्ताच आहे झालं. तुम्ही जर त्या रस्त्यावरून जाल तर म्हणाल की रस्ता आहे की सोंग? म्हणजे घरातून निघा, उजवीकडे वळा आणि सरळ चालू लागा, तिथे तुम्हाला एक मोठ्ठा खड्डा दिसेल, शेजारी ढीगभर माती उपसून ठेवली असेल. मग तुम्..

उभी मैत्री

  कालपासून बाजूच्या घरात ठाकठोक, ठकाठक असे आवाज येत होते. त्याने एक दोनदा बाजूच्या घरात डोकावून पाहण्याचा प्रयत्न केला. पण नीटसं काही समजलं नाही. चाललं असेल नेहमीचं रिपेअरींग... कळेल नंतर. असं समजून त्यानं लक्ष दिलं नाही. आणि आज सकाळी पाहतो तर का..

सिद्धहस्त लेखक : पु.ल. देशपांडे

ज्याप्रमाणे मराठ्यांनी आपल्या तलवारीच्या बळावर महाराष्ट्राचा झेंडा अटकेपार रोवला, त्याप्रमाणेच मराठी साहित्याची पताका ज्यांनी जगभर फडकावली मराठी साहित्याला नवी दिशा दिली, अशा महाराष्ट्रातील महान साहित्यीकांपैकी राम गणेश गडकरी, ग.दी.माडगूळकर आणि पु.ल.देश..

बचत पाण्याची

  मुलांनो, आपल्याला पाण्याची बचत करावी लागणार आहे म्हणे, पण ती कशी करणार? आहे कल्पना? म्हणजे आपण पैशांची बचत करतो तशीच करायची बरोबर बघा हं... आपल्याला पावसाळ्यात पावसापासून किती पाणी मिळते? शास्त्रज्ञांनी सांगितल आहे की पासाळ्यात प्रत्यक्ष ४० दिवस..

राखणदार

  मे महिन्याच्या अखेरीस ऊन खूपच तापू लागलं होतं. आकाशात काळे ढग जमत होते, पण पाऊस मात्र पडत नव्हता. उष्णतेने अंगाची लाहीलाही होत होती. दत्तू आपल्या मित्रांसोबत शेतातल्या खळ्यात लगोरीचा डाव खेळत होता. धावताना उडणारी धूळ नाकातोंडात जात होती. त्यात ..

नृत्य - एक डौलदार करिअर

  स्वामी विवेकानंद जेव्हा छोटे नरेंद्र दत्त होते; तेव्हाची गोष्ट आहे ही! त्यांच्या घरी पाहुणे आले होते. त्यांनी छोट्या नरेंद्रला विचारले, ‘तुला मोठेपणी कोण व्हायला आवडेल?’ नरेंद्रने पाहिले तर दाराबाहेर एक बग्गी चालवणारा बग्गीवान उभा हो..

भेळ पार्टी

  शाळा हे संस्कारांचे मुख्य केंद्र आहे, असं आपण म्हणतो खरं; पण याची प्रचिती येण्यासाठी काही प्रसंगही घडावे लागतात. असे प्रसंग घडले की आपल्या शाळेतील दैनंदिन अध्ययन, आयोजित केलेले कार्यक्रम, उपक्रम हे सर्व निश्चित दिशेने पुढे चालले आहे, याची खात्री..

मधुमालती

  मधुमालती ही झुडूप किंवा लता या प्रकारात असते. तिच्या साधारण १८० प्रजाती आहेत. त्यापैकी १०० प्रजाती चीन, भारत, युरोप तसेच उत्तर अमेरिकेत प्रत्येक देशात १८-२० प्रजाती आहेत. त्यापैकी सर्वात प्रसिद्ध प्रजाती लोनिकेरा जैपेनिका ( ही जपानी मधुमालती किं..

देवीची लस निर्माण करणारा एडवर्ड जेन्नर

प्राचीन काळापासून माणसाला आजार होत आले आहेत आणि तो त्यावर उपचारही करत आला आहे. रोगांच्या लक्षणावरून त्यांचे निदान करणे आणि त्यावर योग्य औषधोपचार करणे या बाबतीत भारतीय वैद्यराजांनी खूप मोठे काम करून जो आयुर्वेद तयार केला तो आजवर उपयोगात येत आहे. चीन, मध्..

मासिक पाळी व स्वच्छता

  मुलींच्या वाढीतला महत्त्वाचा टप्पा, तिच्या आयुष्यातील एक महत्त्वाची घडामोड म्हणजे दर महिन्याची पाळी. त्या वेळी शरीरात घडणारे बदल, होणारे नुकसान (रक्तस्रावामुळे) व ते भरून काढण्यासाठी आवश्यक असलेला योग्य आहार या गोष्टी समजून घेणेही महत्त्वाचे आहे..

मासिक पाळी - जागवू सहवेदना

  गार्गी शाळेतून घरी आली ती तणतणतच! आज शाळेत सातवी विरुद्ध आठवी खो-खोची मॅच होती. गार्गी सातवीची कॅप्टन होती. तिच्या संघातील नेहा ही पट्टीची खेळाडू, पण आज ती खेळणार नव्हती. का? तर म्हणे तिची पाळी सुरू झाली होती आणि तिच्या आईने तिला खेळू नको सांगित..

सुट्टी कशी घालवाल ?

  अभ्यासाचे वारे फेब्रुवारी संपतानाच सुरू होतात घराघरात, परीक्षा, परीक्षा असा जप सुरू होतो. बघता बघता तोंडी परीक्षा येते, प्रॅक्टिकल आणि मग लेखी! पण, परीक्षा जवळ आली कीच जास्त खेळावंसं वाटतं, सुट्टीत काय करायचं याचे प्लॅन्स सुरू होतात... आजीकडे जा..

हत्तीकडून शिकावे

  ओवी आजीजवळ अभ्यासाला बसली होती खरी. पण तिचं चित्त काही थार्‍यावर नाही, हे आजीच्या अनुभवी नजरेनं केव्हाच हेरलं होतं. वहीची पानं उलटली जात होती, पण नजर स्थिर नव्हती. शेवटी न राहवून आजीने विचारलंच, “अगं ओवी, तुझा शेवटचा पेपर ना उद्या, मग ..

मुंगीकडून शिकावे

  “आजी ऽऽ लवकर इकडे ये अगं येना पटकन.” “अगं हो हो आलेच. काय झालं एवढं?’आजी देवघरातून लगबगीने ओवीजवळ आली.  तर ओवी भिंतीच्या जवळ जाऊन काहीतरी आश्‍चर्याने पाहत होती. लांबच लांब मुंग्यांची रांग. डोक्यावर पांढरे कण असणा..

मँगो स्वीट राईस

  साहित्य - तयार भात दोन वाट्या, आंब्याचा रस पाऊण वाटी, साखर अर्धी वाटी, साजूक तूप ३ चमचे, काजूचे तुकडे, चारोळी, विलायची पूड, मीठ पाव चमचा. कृती – प्रथम रसात मीठ आणि साखर व्यवस्थित मिसळून घ्यावी. पॅनमध्ये साजूक तूप त्यात काजूचे तुकडे घालू..

गोमातेकडून शिकावे

  ‘सखू, अगं उद्या जरा वेळ काढून ये बरं का! दिवाळीच्या फराळाची तयारी करू या.’ ‘व्हय, व्हय, येते. म्हंजी मला बी नंतर गडबड नाय व्हनार. आन् हे काय आपलं वासरू न्हाय आलं व्हय अजून?’ तेवढ्यात दार धाडकन वाजलंच. ओवी हातात काहीतरी फड..

बदामी कुपी

  साहित्य - कार्डपेपर वा अन्य कुठलाही जाड कागद, गम, (चित्रकलेचे साहित्य) पेन्सिल, फुटपट्टी, स्केचपेन इ. कृती - तुम्ही घेतलेल्या जाड कागदावर साधारण हा मावेल अशी डबी बनवायची असल्यास दिलेल्या मापाने आकृती काढून घ्या.पूर्ण आकृतीत दाखवल्याप्रमाणे दु..

राजा भोज, कालिदास आणि सरस्वती कंठाभरण

  मुलांनो, तुम्ही कृष्णदेवराय आणि तेनालीरामच्या गोष्टी ऐकल्या आहेत ना? तशाच अनेक राजा आणि कवींच्या गोष्टी ऐकायला आवडतील ना? राजा, कवी आणि कथा या कथामालेत आपण भारतातील प्रसिद्ध राजे, त्यांच्या दरबारातील कवी व त्या कवीने लिहिलेली महान कथा यांची गोष्..

कोल्ड कॉफी

  साहित्य – थंड दुध, कॉफी पावडर, साखर, चॉकलेट सॉस, बर्फाचे तुकडे, व्हॅनिला आईस्क्रीमकृती – प्रथम मिक्सरमध्ये थंड दुध घाला. त्यामध्ये कॉफी पावडर आणि चवीनुसार साखर घालुन ते मिक्सरमधून फिरवा. कॉफी घट्ट होण्यासाठी त्यामध्ये व्हॅ..

उन्हाळ्यातील भटकंती - गड व किल्ले

  उन्हाळ्याची सुट्टी सुरू झालीय, सुट्टीत काय काय करायचं, याचं नियोजन मात्र आधीच तयार असेल! कोणी मामाच्या गावाला जाणार असेल, तर कोणी प्रेक्षणीय स्थळं बघायला जाणार असेल. घरात मात्र कोणालाच थांबायचं नाहीये आता, हो की नाही मुलांनो! परीक्षेचा सगळा ताण,..

नाटक पाहताना....

    गेल्या आठवड्यात ग्रिप्स नाट्य महोत्सव होता. चार दिवस चार नाटकांची मेजवानी. मुलाचं भावविश्व उलगडून दाखवताना मोठ्यांच्या डोळ्यात अंजन घालणाऱ्या संहिता ही या नाटकांची जमेची बाजू होती. १. गोष्ट simple पिल्लाची - एका काळ्या पण हुशार मुलीची गोष्ट २. तू दोस्त माह्या - गावावरून आलेल्या चुलत भावाबरोबर जडलेलं मैत्र ३. जम्बा बम्बा बू - धार्मिक - जातीय सलोखा आणि माणूसपणाची शिकवण ४. आई पण बाबा पण - आई - बाबांच्या भांडणाचा मुलांवर होणारा परिणाम   मुलांच्या नाटकात ..

पेपर बाऊल

साहित्य: १) कागद (रंगीत/ वापरलेला) २) फेविकॉल ३) पेन/ पेनाची रिफील / बांबूची काडी (गोलाकार लांबट वस्तू) ४) अक्रेलिक रंग (वापरलेले कागद घेतल्यास) कृती: १) कागदाचे लांबट तुकडे करा. एखाद्या गोलाकार काडीच्या मदतीने कागदाच्या सुरळ्या करा. सुरळ्यां..

आपलं घर

  मुलांनो, घर म्हटले की तुमच्या डोळ्यांसमोर काय येते? आपले आईबाबा, आजीआजोबा, दादाताई अशा आपल्या प्रेमाच्या माणसांनी भरलेले घर. शाळा सुटली की, कधी एकदा घरी जातो असे होते ना तुम्हाला? ‘घर’ या शब्दातच एक ‘ऊब’ आहे, जी सर्वांनाच..

कडधान्याची पौष्टिक बास्केट

  साहित्य – बाजारात विकत मिळणारी गव्हाची बास्केट, मोड आलेले हिरवे मुग, मोड आलेली मटकी, चाट मसाला, लिंबू, मीठ, बारीक शेव, इ. कृती – प्रथम एका पातेल्यात मोड आलेले मुग आणि मटकी एकत्र करा. त्यामध्ये चवीनुसार लिंबू, मीठ, चाट मसाला घाला. ..

खंड्या

  अन्वयची वार्षिक परीक्षा संपली. आता खूप मज्जा! मे महिन्याची सुट्टी लागली. या वेळी अन्वय कोकणात मामाकडे जाणार होताच. पण अजून वेळ होता. आई-बाबांची रजेची व्यवस्था झाल्यावर त्याला जाता येणार होतं. तोपर्यंत अन्वयच्या मामाची मुलगी ओवी त्यांच्याकडे येणा..

घरोघरी देव

  आजच्या धकाधकीच्या आयुष्यात देवळांमध्ये, ज्योतिषांकडे गर्दी वाढलेली दिसते. प्रत्येक क्षेत्रात, नोकरीत दिवसेंदिवस वाढणार्‍या ताण-तणावांपासून सुटका करून घेण्याची ही माणसांची धडपड असते. देवळांमध्ये जाणे कधीही चांगलेच. देवाप्रती मनोमन भक्तीभाव ठे..

स्मरणशक्ती वाढवा

  नवनवीन गोष्टी शिकण्याची मानवी मेंदूची क्षमता खूपच मोठी आहे. ती मेंदूतील चेतापेशींच्या व चेतातंतुंच्या लवचीकतेमुळे असते. आपण ही लवचीकता जेवढी जपू, तेवढी ती वाढत जाते. आणि मेंदू नवनवीन गोष्टी शिकणे व त्या लक्षात ठेवणे हे काम सहजतेने करू शकतो. त्या..

स्वीट कॉर्न सँडविच

  साहित्य : २२५ ग्रॅम मक्याचे दाणे (स्वीट कॉर्न), हिरव्या मिरच्या, १ चहाचा चमचा लिंबाचा रस, १/२ वाटी खवलेला नारळ, बारीक चिरलेली कोथिंबीर, चवीपुरती साखर, हळद, मीठ, फोडणीसाठी तेल, कडीपत्त्याची पाने, मोहरी, जिरे, हिंग, बटर किंवा तूप, ब्रेड. कृ..

भारताची अंतराळ झेप (भाग १)

  नमस्कार मित्र हो, आतापर्यंतच्या लेखांमध्ये आपण अवकाश स्पर्धेविषयी खूप गोष्टी पहिल्या. ज्यामध्ये अमेरिका आणि रशिया याचं निर्विवाद वर्चस्व राहिलं. पण येत्या दोन लेखांमध्ये आपण आपला देश आणि अतिशय खडतर परिस्थिती असूनसुद्धा त्यावर मात करून भारताने अवकाश स्पर्धेवर मिळवलेलं वर्चस्व याबद्दल जाणून घेणार आहोत. मला खात्री आहे की हे दोन भाग वाचल्यावर तुम्हालासुद्धा भारताचा प्रचंड अभिमान वाटल्याशिवाय राहणार नाही. १९४७ साली भारत स्वतंत्र झाला आणि १९६०च्या दशकात हळूहळू एक विकसनशील राष्ट्र म्हणून स्थिरावत ..

पक्ष्यांचा फराळ

  चिमण्यांची संख्या कमी झाली आहे, त्या दिसतच नाहीत असे मध्यंतरी बरेचदा ऐकू येई. ते आम्हालाही थोडे जाणवलेच. नाहीतर सकाळी कधी ५.३०-६ वाजतायत तोच कावळ्यांची कावकाव, चिमण्यांची चिवचिव चालू होई, त्यामुळेच आम्हाला जाग येई. गजराची गरजच लागत नसे. चिमण्या..

फुलवा घरची शेती - भाग २

  झाडांना स्वच्छता लागते. घरगुती बी पेरू नये. लिंबाचे कलमच लावावे. एक वर्षात ४०/५० फळे मिळतात. निर्माल्य खत = २० इंच लांब - ४ इंच रुंद = इंच खोल खड्डे, त्यात ३-३ फुटाचे पार्टिशन व जाळी लावणे. (उंदीर, घुशी बंद.)   काय कराल? महत्त्वाचे - झा..

हे करून पहा...

  भेटा झाडाला / भेट झाडाची डोळ्यावर पट्टी बांधलेल्या शिबिरार्थींच्या छोट्या गटाला कमी अंतराच्या फेरफटक्याला घेऊन चला. आपण ज्याचा सर्वाधिक उपयोग करतो ते इंद्रिय वा ती संवेदना म्हणजे दृष्टी, तीच त्यांच्याकडून तात्पुरती काढून घेऊन, कमी वापर करत ..

‘हूं’ ची गोष्ट

  त्यांना जरी ठाऊक नसलं तरी ते पुढे ‘निअॅंडर्थल’ मानव म्हणून ओळखले जाणार होते. म्हणजे त्यांचे अस्थिरुपी अवशेष. ते ज्या नदीच्या काठी एका खडकावर बसले होते तिचं भविष्यातलं नाव होतं ‘निअॅंडर’. अर्थात या गोष्टीचं त्यांना काहीच द..

कैरीचा छुंदा

  साहित्य : दोन मध्यम आकाराच्या कैऱ्या, दीड वाटी साखर, चवीनुसार मीठ, चवीनुसार लाल तिखट, २ चमचे जिरेपूड किंवा १ चमचा लवंग व दालचिनीची मिळून पूड, अर्धा चमचा हिंग. कृती : कैऱ्या खिसून घ्या. एक भांड्यात कैरीचा खीस, साखर, हिंग, तिखट, मीठ एकत्र करा. ..

आजच्या काळातील मुलांची सुट्टी

  सुट्टी ! ही मुलांच्याच नव्हे, तर तसे बघायला गेले तर मोठ्या माणसांच्याही दैनंदिन जीवनात आनंदाची पर्वणी घेऊन येणारी गोष्ट, असेच तिचे वर्णन करता येईल. आज सुट्टी, शाळेच्या दिवसातील उन्हाळ्याची, दिवाळीची कुठलीही मोठी सुट्टी म्हटली की त्या आनंदभऱ्या ..

फळांच्या साली आणि बियांचा वापर

  मुलांनो, मे महिन्याच्या सुट्टीत तुम्ही गावाला जाऊन आवडीने कोणतं फळ भरपूर खाता ? मी सांगू, आंबा होय ना ? तसं फणस, करवंद, बोर, जांभळं, वगैरेही खात असाल ना ? पण अशा बऱ्याच सालींपासून, बियांपासून आपण काहीतरी करू शकतो. कसं, सांगू... कोणकोणती फळं असत..

फुलला बनी वसंतबहार...

  “ फुलला बनी वसंतबहार ” नावाचं नाट्यगीत पूर्वी खूप ऐकू यायचं... आजही वसंताचं म्हणजे वसंत ऋतूचं वर्णन करणारी अनेक गीतं आपल्याला ऐकायला मिळतात. चैत्र आणि वैशाखाचे महिने म्हणजे वसंत ऋतू म्हणजे ऐन उन्हाळ्याचे दिवस. इंग्रजीतले मार्च, एप्र..

गुलबक्षी

  गुलबक्षी या फुलाला संस्कृतमध्ये चंद्रकली म्हणतात. हि औषधी वनस्पती एक मी. उंच वाढते. ती शोभिवंत तर आहेच पण ती अनेक वर्षे जगणारी असून ती मुळची मेक्सिको व पेरू देशातील आहे. त्यावरून त्याला इंग्रजीत ‘मार्व्हल ऑफ पेरू’ असे म्हटले जाते. तस..

एक झाड लावू मित्रा

  अनादी काळापासून अन्न, वस्त्र आणि निवारा या प्रत्येक गोष्टीसाठी मानव जंगलावर अवलंबून राहत आला आहे. जंगलावर म्हणजे वनस्पतींवर, पोटाची भूक असो कि घालायला कपडे, एवढंच काय, जगण्यासाठी आवश्यक असणारा प्राणवायूदेखील आपल्याला वनस्पतींपासूनच मिळतो आणि तोद..

चला हास्यचित्र रेखाटूया!!

  आधी उभ्या, आडव्या, तिरक्या आणि नागमोडी रेषा पेन्सिलने रेखाटण्याचा सराव करा. एकदा ते जमलं की लहान-मोठी वर्तुळं (गोलाकार आकृती) रेखाटून पाहा. मात्र पट्टी किवां कंपास यांची मदत घ्यायची नाही. रेषा चुकली तरी हरकत नाही. व्यंगचित्रातील महत्वाचा भाग असत..

एक छोटासा प्रयत्न

  (शंतनू उन्हाळी सुट्टीत शिबिराला गेला होता. सह्याद्रीच्या कुशीत, कोकणात, तिथल्या सदाहरित जंगलात सफर केल्याने त्याचे मन ताजेतवाने झाले. तेथील निसर्ग सौंदर्य, स्वच्छ परिसर त्याला जास्त आवडला. नकळतच त्याच्या मनाने आपल्या शहरातील परिसराची आणि शिबिराच..

आकाशातील तिसरा डोळा

  मित्रांनो, मागील लेखामध्ये आपण १९७० ते १९८५ या पंधरा वर्षाच्या कालखंडात अवकाश स्पर्धेच्या बाबतीत काय काय घटना घडल्या ते पाहिलं. आता प्रस्तुत लेखामध्ये आपण १९८५ नंतर इलेक्ट्रोनिक्सच्या क्षेत्रात झालेल्या क्रांतीमुळे या आकाश स्पर्धेने कसा वेग घेतल..

महाराष्ट्र कवींची महाराष्ट्र गीते

  “माझा मराठीची बोल कवतीके” असे म्हणणारे ज्ञानेश्वर, या महाराष्ट्रभूमीला “आनंदवनभुवनी” म्हणणारे समर्थ रामदास, अशा संतांनी आपल्या मराठीबद्दल व महाराष्ट्राबद्दल प्रेम व्यक्त केले. गेल्या १०० वर्षातील बालकवी, केशवसुत, बा.भ. बो..

राजा रवी वर्मा

  खूप खूप वर्षांपूर्वीची गोष्ट! एकदा काय झालं, केरळमधल्या किलिमन्नूर या ठिकाणी राजा आणि प्रधान यांचं आपल्या लव्याजम्यासह आगमन झालं. केरळमधल्या पारंपरिक वेशभूषेप्रमाणे सगळ्यांनीच पांढरीशुभ्र वां परिधान केली होती. गळ्यात सुवर्णालंकार होते. त्यांचं स..

अक्षर कसे काढावे

  ‘अक्षरे गाळून वाची। का ते घाली पदरिचीं। नीघा न करी पुस्तकाची तो येक मूर्ख॥ हा श्‍लोक लिहिलेला कागद घेऊन किरण धावतच आजीजवळ आला आणि म्हणाला, ‘आजी, मला काही यात समजत नाही, काय ते सांगतेस का?  आजी : बघू, काय लिहिलं आहे? अरे! ह..

जर्बेरा

  आजकाल जर्बेरा फुलाची लागवड मोठ्या प्रमाणात होत आहे. जर्बेरा हे ठेंगणे, बहुवर्षीय फुलझाड आहे. मैदानी, फडी अशा भिन्न प्रदेशात ते वाढू शकते. याची उंची ३० - ४५ से.मी. इतकी असते. तर विस्तार सुमारे १५ से.मी. असते. फूल १२-१५ से.मी. व्यासाचे एकेरी, दुहे..

वीरपुत्र आणि त्यांचे वीरमाता-पिता

  २३ मार्च दुपारचे तीन वाजले होते. लाहोरच्या तुरुंगाच्या बाहेर शेकडो लोक जमले होते. तुरुंगाचे दार उघडले आणि बाहेर आलेला शिपाई सांगू लागला. “ भगतसिंग, सुखदेव आणि राजगुरु या तिघांच्या आईंवडिलांना व भावा-बहिणींनाच फक्त त्यांची भेट घेता येईल. &r..

विजेचा निर्माता शास्त्रज्ञ व्होल्टा

  आकाशात चमकणारी वीज माणसाला अनादि काळापासून माहीत होती. विल्यम गिल्बर्ट या सोळाव्या शतकात होऊन गेलेल्या ब्रिटिश शास्त्रज्ञाने अँबरचा खडा चामड्यावर घासून प्रथमच स्थितिक विद्युत (Static Electricity) तयार केली. या प्रकाराला इलेक्ट्रिक असे नाव त्याने..

वसंत ऋतू आणि त्यांचे सांस्कृतिक संदर्भ

  बदल हा प्रकृतीचा नियम आहे. वातावरणात होणार्‍या बदलाला आपण ऋतू म्हणतो. या ऋतूचक्रात सर्वसाधरणपणे एका वर्षात, दर दोन महिन्यांनी वसंत, ग्रीष्म, वर्षा, शरद, हेमंत, शिशिर असे सहा ऋतू आपल्या अस्तित्वाने आसमंत फुलवत असतात. यातील वसंत हा पहिला ऋतू आ..

गोष्टी मुलांच्या

  मुलं मोठ्या माणसांहून अधिक संवेदनशील असतात. पंचेंद्रियांनी घेता येतील तेवढे अनुभव ती स्वच्छ, मोकळ्या मनाने घेत असतात. त्यात बरेचसे अनुभव ती पहिल्यांदाच घेत असतात. अशा अनुभवांतून कितीतरी गोष्टी त्यांना नव्यानेच कळतात. त्यातूनच त्यांच्या मनात नवनव..

पायरी

  ‘अरे अरे कळसा हसू नको पाहू पायरीचा मी दगड तुझाच की भाऊ’ आमच्या लहानपणी आम्हाला ही कविता होती. उन्मत्त झालेला कळस दिमाखाने, ऐटित पायरीला तुच्छ समजतो. व आकाशात डौलाने मिरवत असतो. परंतु या पायरीसारखाच तो दगडाचा बनलेला आहे आणि या पायरी..

भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

  श्रद्धेय डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्हणजेच भीमराव रामजी आंबेडकर यांचा जन्म मध्य प्रदेशमधील महू या गावी 14 एप्रिल 1891 रोजी झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव रामजी व आईचे नाव भीमाई होते. त्यांचे वडील सरकारी नोकरीत असल्याने त्यांची विविध ठिकाणी बदली होत अस..

सातकर्णी, गुणाढ्य आणि बृहत्कथा

  इसवीसनाच्या पहिल्या शतकातील ही गोष्ट. आंध्र, कर्नाटक, महाराष्ट्राच्या भागात सातकर्णी घराण्याचे राज्य होते. सातकर्णी राजाला संस्कृत बोलता येत नव्हते. त्याची राणी मात्र उत्तम संस्कृत बोलत असे. एकदा काय झालं... तो आपल्या राणीसह तळ्याकाठी विहार कराय..

सरखेल आंग्र्याचे वारसदार

  शिवप्रभूंचे आरमार हे प्राणपणाने लढणारे आरमार म्हणून जगप्रसिद्ध होते. जहाज बुडत असले तरी एकही तांडेल सारंग त्या जहाजातून उडी मारून पळ काढत नसे. हाच वारसा हिंदुस्थानी नौसैनिकांनी १९७१ च्या बांगलादेश मुक्तीसंग्रामात खरा करून ८ डिसेंबर १९७१ या भीषण ..

माझे पुणे शहर

  अनेक वर्षे जुना असलेला पूल ‘नवा पूल’ म्हणून ओळखला जातो आणि ‘अत्र्यांच्या’ पुतळ्याशेजारी ‘सावरकर भवन’ उभे राहू शकते हे फक्त पुण्यातच होऊ शकते. खरेच ‘पुणे तिथे काय उ..

माणसातला देव

मराठी शाळेत शिकत असताना दुपारच्या मधल्या सुट्टीत तो मला नेहमी भेटायचा. शाळेच्या गेटपाशीच तो उभा असायचा. खाकी रंगाची जाड हाफ पँट आणि शुभ्र पांढरा घोळदार अंगरखा घातलेला तो तगडा आईसफ्रूटवाला शाळेची घंटा वाजायच्या आधीच डोक्यावर जाडजूड पत्र्याची निळ्या ..

मनासी संवाद

  वृक्षवल्ली आम्हां सोयरी वनचरे  पक्षी ही सुस्वरें आळविती ॥१॥ येणे सुखें रुचे एकांताचा वास नाही गुणदोष अंगा येत ॥२॥ आकाश मंडप पृथिवी आसनरमे तेथे मन क्रीडा करी ॥३॥ कंथाकमंडलु देहउपचारा जाणवितो वारा अवसरू ॥४॥ हरिक..

आपले पर्यावरण

पर्यावरण म्हणजे आपल्या सभोवतालचा परिसर होय. पर्यावरणात भू-आवरण, वातावरण, जलावरण या अजैविक घटकांचा, तसेच जीवावरण या जैविक घटकाचा समावेश होतो. हे सर्व घटक निसर्गनिर्मित आहेत. याशिवाय पर्यावरणात घरे, रस्ते, कारखाने, धरणे, पूल, वाहने इत्यादी अनेक मनुष्यनिर्..

पुनर्वापर कचर्‍याचा

मध्यंतरी पुण्याच्या बिशप्स स्कूलमध्ये जाण्याचा योग आला. शाळेच्या परिसरात कुंड्यांमध्ये सुंदर रोपं होती. कौतुकाने झाडांना न्याहाळत असताना तिथल्या बाईंनी  सांगितलं, “ही झाडं आमच्या मुलांनी कमावलेली आहेत.” “कमावलेली?” मी न कळून विचारलं. “गेल्या वर्षाच्या अखेरीस मुलांनी त्यांच्या वह्या शाळेत गोळा केल्या, त्यातले कोरे कागद वेगळे केले  आणि उरलेल्या वह्या रद्दीवाल्याला विकल्या, त्यातून आलेल्या पैशातून रोपवाटिकेतून फुलझाडांच्या कुंड्या आणल्या. टवटवीत झाडं आणि त्यामुळे ..

विद्यार्थी-शिक्षक नात्याचा विचार : काळाची गरज

‘आजकालचे विद्यार्थी फार उर्मट झालेत, ते शिक्षकांचे ऐकत नाहीत. दुरुत्तरं करतात. शिक्षकांना पूर्वीसारखा मान देत नाहीत...’, अशी वक्तव्ये हल्ली सररास ऐकायला मिळतात आणि याला करणीभूत ठरणाऱ्या घटनाही आजूबाजूच्या शाळांमधून नेहमीच पाहायला मिळत आहेत. विद्यार्थ्यांमध्ये शिक्षकांबद्दलचा आदर, भीती व दडपण आता अभावानेच पाहायला मिळते. त्याऐवजी हल्ली कधी मित्रत्व, तर बरेचदा बेफिकीरी, अरेरावी दिसू लागली आहे आणि याला विद्यार्थ्यांबरोबरच त्यांच्या पालकांचे संस्कार, समाजातील प्रवाह, पैशाने आलेला उद्दामपणा, ..

रवींद्रनाथ यांचा परिवार 

  गुरुदेव रवींद्रनाथ यांचा विवाह ९ डिसेंबर १८८३ रोजी भवतारिणीदेवी यांच्याशी  झाला. त्या वेळी रवींद्रनाथ २२ वर्षांचे आणि पत्नी ८ वर्षीय. भवतारिणी हे नाव ठाकुरांकडे आवडले नाही. त्यांनी त्यांना नाव दिले मृणालिनीदेवी. त्यांचा संसार सुखा..

अभ्यासातील अधोगती

अर्णवचे आई–बाबा त्याला घेऊन माझ्याकडे आले होते. पाचवीत होता तो. अगदी गोड मुलगा, शांत बसला होता.  थोडे घाबरट भाव होते चेहऱ्यावर. आत आल्यावर खाली मान घालूनच बसला होता. “काय झाले अर्णवला?”,  मी विचारले...

मदनबाण , कागडा, सायली

मदनबाणाचे शास्त्रीय नाव – जॅस्मिनम ओडोरॅटिसिमम असं असून तो ओलिएसी कुळातील आहे. या सरळ, उंच वाढणाऱ्या, गुळगुळीत पृष्ठभाग असलेल्या झुडूपाचे मूलस्थान कानेरी व मादीर बेट आहे...

हेगम

कोरियन संगीतात हेगम वाद्य प्रामुख्याने वापरले जाते. या वाद्याला दोनच तारा असल्या तरी त्यातून करुण आणि हास्यरसप्रधान स्वर निघू शकतात. ..

वैविध्य संक्रांतीचे

दाणे, खोबरे, तीळ - हे स्निग्धता, तर प्रेम, गूळ, हे गोडी ही प्रेम व माधुर्याची प्रतीके आहेत. थंडीच्या दिवसात या नवीन आलेल्या पदार्थांचा वापर मुद्दाम केला जातो, कारण आपल्या शरीरात त्यामुळे उष्णता निर्माण होते आणि शरीराचे रक्षण होते...

कबड्डी

मूळचा भारतीय असलेला कबड्डी खेळ पाकिस्तान, भूतान, नेपाळ, श्रीलंका, बांग्लादेश, मलेशिया या देशांत खेळला जातो. नुकताच चीन व जपान या देशांतही तो प्रसारित झाला आहे...

जाई — जुई

जसे दसरा – दिवाळीला झेंडू फुले हवी तसेच गणपती गौरीला जाई – जुई फुले हवीच. जाई – जुईला चमेली आणि संस्कृतमध्ये मालिनी या सर्वांना जाईच म्हटले जाते. ..

कमळ

आपले राष्ट्रीय पुष्प कमळ! दिसायला सुंदर असणारी ही जलवनस्पती निलाबियांसी कुलातील असून तिचे शास्त्रीय नाव निलांबी न्युसीफेरा आहे. तलाव आणि पाणथळ जागांचे वैभव म्हणजे कमळाचे फूल तिच्या सुमारे ३० जाती जगभर आढळतात...

बकुळ  

बकुळ ही वनस्पती सदाहरित असून ती श्रीलंका, मलाया, उ. कारवार, कोकण, द. भारत जंगलातही आढळते. ती सामान्यतः सुगंधी फुलांकरिता भारतीय बागांतून लावतात...

तानपुरा

भारतीय संगीतात तानपुरा (तंबोरा किंवा तानपुरी) हे स्वराचे एक मूळ वाद्य आहे..

तबला

इ.स.पूर्व २०० मध्ये भाजे येथील सूर्यलेणी या कोरीव कामात तबला वाजवणारी स्त्री दिसून येते. हे लेणे सातवाहन काळात कोरले गेले. या पुराव्यामुळे तबला हे वाद्य भारतात किमान दोन हजार वर्षांपूर्वीपासून आहे ..

शंकासूर

सोळाव्या शतकाच्या ‘आन्द्रे सिसालपिनी’ या शास्त्रज्ञाचे नाव याला दिले. पल्येरिया म्हणजे अतिशय सुंदर. ३ ते ५ मीटर वाढणारा हा झुडपासारखा वृक्ष सुंदर दिसतोच पण कुठल्याही जमिनीत अगदी क्षार असलेल्या जमिनीत, पाणी कमी असलं तरीही वाढणारा वर्षभर फुलं देणारा हा शंकासूर. ..

कळलावी

कळलावी ही लिली प्रजातीतील एक वनस्पती आहे. ती बहुवर्षीय, वेलवार्गातील आहे. कळलावी ही वनस्पती प्रसूतीसाठी कळा आणण्याचे काम करते. हीचे शास्त्रीय नाव ग्लॉरीओसा सुपर्णा. पहिलं सुंदर फुले येणारी आणि ती सुंदर दिसते म्हणून सुपर्णा. ..

निशिगंध (रजनीगंधा)

निशिगंध हे कंदवर्गीय झाड. रात्रीच्या वेळी या फुलांचा सुगंध दरवळतो म्हणून हे नाव त्यांना पडले आहे. याच्या सात पाकळ्या असतात. याची पाने गडद हिरवी, लांब, अरुंद गवतासारखी असतात. ..

अबोली

गुलाब, मोगरा, शेवंतीबरोबर त्यांच्यात सामावलेली ही अबोली. ही भारतीय वंशाची एक झुडूपवर्गीय वनस्पती आहे. क्रोसेन्ड्रा इनफंडी बुली फॉर्मीस हे तिच शास्त्रीय नाव. सुमारे ६० से.मी. उंची असणारी, कमी पाण्यात वाढणारी आणि रेताड सोडली, तर इतर कोणत्याही प्रकारच्या मातीत सहज वाढते. अबोलीला वर्षभर फुले येतात. ..

शोधू नवे रस्ते - भाग ५

तुम्ही शाळेत इतिहास शिकत असाल, तेव्हा भारताचे अगदी हडप्पा संस्कृतीच्या काळापासून जगातल्या वेगवेगळ्या भागांशी व्यापारी संबंध कसे होते हे शिकत असाल...

शेवंती

शेवंतीची पाने साधी, एकाआड एक, सुवासिक व पिसासारखी, पण थोडी विभागलेली साधारण केसाळ असतात. हंगाम हिवाळ्यात असतो. फुले कडू, भूक वाढवणारी. सौम्य रेचक म्हणूनही याचा वापर होतो. चीनमध्येही पानांचा वापर होतो. फुलांचे विविध रंग त्यातील कॅरोटिनॉइडांमुळे येतात. बियांपासून तेल मिळते. या फुलात कीटकनाशकाचा गुण आहे...

सदाफुली

बारमाही फुले देणारे अतिशय काटक, शोभिवंत असे हे सदाफुलीचे झाड. याला तीनही ऋतूत फुले येतात. पण जास्त पावसाळ्यात. याचे शास्त्रीय नाव केथारेन्थस रोजस आहे. हे झुडूप वर्गातले असून अनेक वर्षेही जगणारे औषधी झाड आहे...

पावसाळ्यातील भटकंती

जंगलाचा अनुभव घ्यावा; तर तो पावसाळ्यात घ्यावा, असं म्हणतात. आणि तो योग्यच आहे. ताम्हिणीचे जंगल अशा पावसाळ्यात एकदा तरी बघितलेच पाहिजे. तिथे अनेक देवराया आहेत. त्यात असंख्य प्रकारच्या भारतीय वनस्पती आहेत. तसेच, विविध पक्षी, प्राणी, फुलपाखरे आहेत. ताम्हिणी घाटातील जंगलसमृद्धी बघून आपले मन अगदी प्रफुल्लित होते...

शोधू नवे रस्ते - भाग ४

काही दिवसांपूर्वी मी तुम्हाला दिल्लीतल्या प्राणी आणि पक्षांबद्दल सांगितलं होतं. थोडा विचार केलात तर तुम्हाला लक्षात येईल की खूप सारे पक्षी इथे का दिसत असतील? ह्या पक्षांना इथे राहण्यासाठी,घरटी बांधण्यासाठी खूप झाडं आहेत. ..

लिली

लिली हे एक आकर्षक, नाजूक फूल आहे. हे महत्त्वाचे व्यापारी फूल असून हारासाठी या फुलांना खूप मागणी आहे. त्यांची मुंबई, पुणे, नाशिक येथे लागवड केली जाते. हे कंदवर्गीय फूल असून त्याची लागवड सोपी, कमी खर्चाची आहे. लीलीत दोन मुख्य प्रकार असून आता संकरीत तिस..

चाफा - भाग २

चाफा - भाग १ या मागील लेखात आपण चाफा या फुलाचे काही प्रकार पहिले. या लेखात चाफ्याचे आणखी काही प्रकार पाहू.  १. देवचाफा – याला पांढरी फुले असून मध्यभागी पिवळसर झाक असते. खोड राखाडी असून त्यालाच पारंब्या असतात. ही फुले देवाला वाहतात,..

चाफा - भाग १

सुगंधी फुले देणारा तीही झुपकेदारपणे फुले देणारा चाफा. प्रत्येक फूल वेगवेगळे आणि त्यांचा सुगंधही भिन्नच असतो. त्यांचे प्रकारही आठ - नऊ आहेत...

पारिजात

पारिजात - याचे फुल ओरिएसी सुमारे १० मी.पर्यंत उंचीच्या या चिवट मोठ्या झुडपाचे किंवा लहान वृक्षाचे मूळस्थान ‘भारत’ असून छोटा नागपूर, राजस्थान, मध्य प्रदेश; तसेच दक्षिणेस गोदावरीपर्यंत त्याचा प्रसार आहे. खानदेशातही रूक्ष जंगलातही तो आढळतो. पण ..

उन्हाळ्यातील भटकंती : गड आणि किल्ले

उन्हाळ्याची सुट्टी सुरू झालीय, सुट्टीत काय काय करायचं, याचं नियोजन मात्र आधीच तयार असेल! कोणी मामाच्या गावाला जाणार असेल, तर कोणी प्रेक्षणीय स्थळं बघायला जाणार असेल. घरात मात्र कोणालाच थांबायचं नाहीये आता, हो की नाही मुलांनो! ..

उन्हाळ्याला सामोरे जाताना...

उन्हाळ्यात पाण्याची करमतरता भासते. तहान लागल्यावर मिळेल ते पाणी पिण्याची शक्यता असते. त्यातून जंतुसंसर्ग होऊन उलट्या, जुलाब, गॅस्ट्रो इत्यादी आजार होऊ शकतात. अशा वेळी साखर, मीठ, पाणी, लिंबू यांचे मिश्रण मुलांना पाजावे...

कर्दळ

रंगांची विविधता हे कर्दळीचे वैशिष्ट्य आहे. शिवाय कर्दळी सांडपाण्यावर चांगली वाढतात. त्याला काही अपाय होत नाही. हा तिचा विशेष गुण. तिच्यामुळे सांडपाण्यातील काही घटक वेगळे केले जातात. त्यानंतर ते पाणी अन्य झाडांना घालता येते. यामुळेच पूर्वी परसदारी कर्दळीची लागवड हमखास असायची...

एका जगा वेगळ्या पालक–पित्याची कहाणी

छत्तीसगडचं कोटमी सोनार गाव. तेथे मोठं मगरींच पार्क आहे. ते बघायला अनेक लोक येत असतात. असेच एकदा बरेच पर्यटक आले होते. तेवढ्यात अचानक एक व्यक्ती मगरींच पार्क असलेल्या तळ्याकाठी येते. ती व्यक्ती तोंडातून काही वेगळाच आवाज काढू लागते आणि काय आश्चर्य! त..

तेरडा

तेरड्याचे शास्त्रीय नाव ‘इंपेटिएन्स बाल्समिना’ आणि याचे कुल ‘बाल्सामिनेशी’ आहे. ती उंच, गुळगुळीत, काहीशी लवदार, मांसल खोडाची, थोड्या व आखूड फांद्यांची ही औषधी वनस्पती आहे...

शोधू नवे रस्ते..

बालमित्रानो दिल्ली ही आपल्या देशाची राजधानी आहे हे तुम्हाला सगळ्यांना माहीतच आहे. या शहराबद्दलच्या गमतीजमती तुम्हाला वाचायला आवडतील का? तुमच्यापैकी काहीजणांनी दिल्ली पाहिली असेल त्यांना या गोष्टी कदाचित माहिती असतील. पण ज्यांनी दिल्ली पाहिलेली नाही त्या..

कागद वाचवा...

शाळेत असताना मधल्या सुट्टीत किंवा ऑफ पिरिएडला कागदी विमाने तयार करून ती एकमेकांवर मारण्याचा खेळ आपण प्रत्येकाने खेळलेला असतो. ही विमाने तयार करण्यासाठी वह्यांचे कागद फाडले जातात. कधी कंटाळा आला तर वहीच्या मागच्या कोऱ्या पानांवर पेनाने रेघोट्या ओढणे किंवा ..

सोनटक्का

फुले सौम्य, मधुर, सुगंधित, लांब देठाची, खूप नाजूक पाकळ्यांची असतात. त्यांना हात लावायलाही भीती वाटते. त्याच्या आकार- फुलपाखरासारखा असतो, म्हणून त्याला बटरफ्लाय जींजर लिली म्हणतात. ही फुले खाली नळीसारखी आणि वर पसरट असतात...

बदके सुरेख....

बदक असा शब्द उच्चारताच आपल्या डोळ्यासमोर लांब चोचीच्या पांढऱ्याशुभ्र पक्ष्यांची रांग तरंगू लागते. आपल्या डोक्यात हे एवढेच काय ते बदकाचे चित्र, त्यांचे वर्णन तयार असते. पण मित्रांनो, आपल्या या परिचित पक्ष्याचे अनेक प्रकार असतात. वेगळ्या जातीच्या बदकांची ..

निर्माल्याचं करायचं काय?

मागील आठवड्यात पुनर्वापर कचऱ्याचा या लेखात आपण कचऱ्याच्या वाढत्या समस्येबद्दल माहिती घेतली. आपल्या घरात अनेक प्रकारचा कचरा तयार होत असतो, त्यातही सण-वारांच्या वेळी होणारा ‘कचरा’ निर्माल्याचा... मग आपण तो सगळा कचरा गोळा करून प्लॅस्टिकच्या पिश..

तगर

तगर ही बारा महिने मिळणारी सदाहरित भारतीय झुडूपवर्गीय वनस्पती आहे. टाबर्नमोंटाना डायवारीकाटा असे याचे शास्त्रीय नाव. याची उंची  ७ ते ८ फुटापर्यंत असू शकते. पावसाळा व थंडीच्या दिवसात या फुलांचा विशेष बहर असतो. तगरीचे फूल आकाराने लहान, पाच पाकळ्..