अभ्यासपूरक

अभ्यासाची पंचपदी

अभ्यास कधीही आयत्या वेळी होत नाही. परीक्षा दूर असतानाच अभ्यासाला सुरुवात करा. ‘परीक्षा आठ दिवस आल्यावर पाहू’ असे कधीही म्हणू नका. ‘उद्या कधी उजाडत नाही.’ अभ्यासाला आजच सुरुवात करा...

चंद्रावर स्वारी आधी ...!

१९६२ साली पहिल्यांदा अमेरिकेने चंद्राच्या पृथ्वीविरुद्धच्या बाजूने एक यान जाऊन धडकावले आणि त्याद्वारे आपण एखादे यान चंद्रावर पोहोचवू शकतो हे सिद्ध केले. त्यानंतर साधारण १९६५च्या सुमाराला पहिले मानवासहित उडालेले यान हे त्याची कक्षा बदलण्यात यशस्वी झाले. ..

ओझोनचा दिवस

ओझोन म्हणजे प्राणवायू किंवा ऑक्सीजनचाच एक विशिष्ट प्रकार आहे. तो वायू सामान्य प्राणवायूच्या दीडपट मोठा पण अनेकपटीने जहाल असतो. ..

प्रकाशाचा वेग कुणी शोधला? - भाग १

दिवसा सूर्यकिरणांमधून आपल्याला उजेड मिळतो आणि काळोखात दिवा लावला की त्याचा उजेड सगळीकडे पसरतो. म्हणजेच प्रकाशाचे किरण, सूर्य आणि दिवा यांच्या तेजामधून निघून सगळीकडे जातात. ही गोष्ट प्राचीन काळापासून माहीत होती, पण ते तत्क्षणी जाऊन पोहोचतात असे वाटत असणार...

अवकाश स्पर्धेत प्राण्यांचे योगदान!

अवकाश स्पर्धा सुरू झाल्यानंतर जवळपास लगेचच या स्पर्धेने वेग घेतला. आकाशात रशियाने पहिला कृत्रिम उपग्रह सोडल्यावर अमेरिकेची या स्पर्धेत एका अर्थी पिछेहाट झाली. ती भरून काढण्यासाठी अमेरिकेनेसुद्धा अनेक प्रयोग करण्यास सुरुवात केली आणि आपला या स्पर्धेतील जोर कायम ठेवला...

माहिती तंत्रज्ञान - माहितीच्या जगात जबाबदार नागरीक होण्यासाठी - भाग १ 

कोणतीही गोष्ट शेअर करताना, हे "फेक" तर नाही ना, याची खात्री करण्याची सवय आपल्याला सहज लावून घेता येते. कोणतीही घटना घडली की, आजकाल त्याविषयी मत मांडण्याचा, पोस्ट इकडून तिकडे फॉरवर्ड करण्याचा धडाका सुरू होतो. ..

प्रसारमाध्यमाचे सामाजिक परिणाम

प्रसारमाध्यमांनी सामाजिक भान ठेवायला हवे. कोणतीही बातमी देताना, दाखवताना याचा विचार करणे गरजेचे आहे, की हे समाजाला हितकारक, पोषक आहे का? ‘नटसम्राट’ सारखी उत्तम नाटके, ‘तारे जमीं पार’, देऊळ, शक्ती, दोस्ती यासारखे उत्तम चित्रपट समजत चांगली मूल्ये रुजवण्याचे, समाजाला दिशा देण्याचे काम करतात...

वाचाल तर वाचाल

तान्ह्या बाळांना कधी बोलताना पाहिले आहे का हो? नाही ना? पण तरी त्यांची बडबड आपल्याला मजेदार वाटते. थोडी मोठी झालेली मुले बोबडी बोलतात. बर्‍याचदा ती काय म्हणत आहेत आपल्याला कळत नाही, पण तरी आपण बरोबर तर्क लावू शकतो. ..

शोधू नवे रस्ते - भाग ४

काही दिवसांपूर्वी मी तुम्हाला दिल्लीतल्या प्राणी आणि पक्षांबद्दल सांगितलं होतं. थोडा विचार केलात तर तुम्हाला लक्षात येईल की खूप सारे पक्षी इथे का दिसत असतील? ह्या पक्षांना इथे राहण्यासाठी,घरटी बांधण्यासाठी खूप झाडं आहेत. ..

गणिताची गंमत जंमत

आपल्याला गणित अवघड वाटले, म्हणून आपल्या मुलांनापण येणार नाही, ही अतिशय चुकीची कल्पना आहे. जमत नाहिये का? जाऊ दे, मलापण येत नव्हते, असे कधीच म्हणू नका! उलटे त्यांना काय समजत नाहिये, हे तुम्ही जाणून घ्या आणि सोप्या भाषेत त्यांना ते कसे समजावता येईल, याचा विचार करा. त्यांच्याशी कायम सकारात्मक बोला...

समृद्ध ठेवा...

अनेकांना विविध वस्तूंचा संग्रह करण्याचा छंद असतो. त्यापैकी कोणी पोस्टाची तिकिटे, कोणी आईसस्क्रीमच्या काड्या, वेगवेगळी भेटकार्डे, पत्रिकेवरील गणपतींचे फोटो, रंगीत कागद, दगड, शंख-शिंपले अशा कितीतरी वस्तू जमा करत असतात. आपण जमा केलेल्या अशा वस्तू इतर मित्रां..

 मी पश्चिमवाहिनी नर्मदा...

मी भारतातील सर्वात मोठी पश्चिमवाहिनी नदी आहे. माझा उगम पूर्वेकडून होऊन मी पश्चिमेकडे समुद्राला जाऊन मिळते. अशी मी नर्मदा... मला रेवा असेही म्हंटले जाते. रेवा या शब्दाचा अर्थ ‘पर्वत-पठारावरून उड्या मारत वाहणारी’ असा होतो. मला मध्य प्रदेश राज्..

अर्थपूर्ण शब्द तयार करणे (Making Words)

अक्षरांची कार्डे तयार करणे. उदा. a, t, m, o, s  इ. वर्गातील मुलांचे गट तयार करणे. प्रत्येक गटाला 5 ते 7 कार्डे देणे. त्यांनी अक्षरकार्डाचे वाचन करून ती अक्षरे योग्य क्रमाने जुळवून जास्तीत जास्त शब्द तयार करावेत. जो गट जास्तीत जास्त शब्द तयार करेल, ..

नदीबद्दल इंटरेस्टिंग काहीसे...

आपण नदीबद्दल बरंच काही ऐकून असतो. कधीतरी भूगोल विषय शिकताना शिक्षकांनी विचारले असेल, "सांगा बघू नदी म्हणजे काय?" तर अशा वेळी नदीची काय बर व्याख्या सांगता तुम्ही.? नदी म्हणजे अखंड वाहणाऱ्या खळखळत्या पाण्याचा झरा. असं जर तुम्ही सांगत असाल, तर अगदी बरोबर! ..

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

श्रद्धेय डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्हणजेच भीमराव रामजी आंबेडकर यांचा जन्म मध्य प्रदेशमधील महू या गावी 14 एप्रिल 1891 रोजी झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव रामजी व आईचे नाव भीमाई होते. त्यांचे वडील सरकारी नोकरीत असल्याने त्यांची विविध ठिकाणी बदली होत असे. मात्र त..

शोधू नवे रस्ते..

बालमित्रानो दिल्ली ही आपल्या देशाची राजधानी आहे हे तुम्हाला सगळ्यांना माहीतच आहे. या शहराबद्दलच्या गमतीजमती तुम्हाला वाचायला आवडतील का? तुमच्यापैकी काहीजणांनी दिल्ली पाहिली असेल त्यांना या गोष्टी कदाचित माहिती असतील. पण ज्यांनी दिल्ली पाहिलेली नाही त्या..

लेख १० – अवकाशाच्या अभ्यासाची साधने – दूरदर्शक , द्विनेत्री

नमस्कार मित्रहो, आजवर आपण जो खगोलाचा अभ्यास केला, त्यामध्ये आपण आकाशाचे मूळ भाग कसे केले जातात, त्यात चंद्र आणि सूर्याचे भ्रमण, याचा मानवी जीवनाशी असणारा संबंध इत्यादी पाहिले. त्याचप्रमाणे मागील काही लेखांमध्ये आपण मानवाची आकाश पेलण्याची इच्छा आणि त्..

लेख ९ – आकाश मोहिमा

आपल्या आकाशाच्या चाललेल्या सफरीमध्ये आपण बऱ्याच पुढच्या टप्प्यात पोहोचलो आहोत. पण आकाशाचा अभ्यास सुरू झाल्यानंतर मनुष्याला या अथांग अशा आकाशाचा प्रत्यक्ष वेध घेण्याची ओढ लागली आणि नंतर मग त्याने पक्ष्यासारखे पंख करून पाहिले, छत्रीच्या आकाराची याने उडवण्याचा प्रयत्न केला आणि असे अनेक प्रयोग करून पाहिले...

जर्मन शास्त्रज्ञ ओटो व्हॉन गेरिक 

ओटो व्हॉन गेरिक हा जर्मन शास्त्रज्ञ सतराव्या शतकातला एक प्रमुख संशोधक आणि इंजिनियर होता. तो इटलीमधील गॅलीलिओ आणि टॉरिसेली, तसेच फ्रान्समधील पास्कल यांचा समकालीन होता. त्या काळात चांगली संपर्कसाधने उपलब्ध नसतानासुद्धा हे निरनिराळ्या भाषा बोलणारे ..

भाषिक खेळ भाग- १४

मुलांनी त्यांना माहीत असणारा परिचित शब्द सांगणे. त्या शब्दाशी संबंधित असलेले शब्द इतर मुलांनी सांगायचे. जसे अनेक शब्द सांगितल्यावर त्या शब्दांपासून सोपी वाक्ये तयार करता येतात. विद्यार्थी त्या शब्दाशी संबंधित शब्द आठवण्याचा प्रयत्न करतात. विचार करतात व अन..

भाषिक खेळ - भाग १३

ओळख पाहू पाहुणा कोण ? शुद्धलेखन सुधारण्यासाठी या खेळाचा/उपक्रमाचा चांगला उपयोग होतो. शब्दाचा उच्चार कसा केला आहे? याचे श्रवण व निरीक्षण विद्यार्थ्यांनी करावे. शिक्षकांनी शब्दांचा योग्य उच्चार करावा. त्या शब्दांचा उच्चार नीट ऐकून विद्यार्थ्यांनी शब्द लिहि..

भाषिक खेळ - भाग १२

मुलांनो, लय हा मानवी जीवनाचा प्राण आहे. लय म्हटलं की वेग, गती हे शब्द आठवतात. निसर्गातील प्रत्येक गोष्टीला लय असते. त्याप्रमाणे एखादी कविता लयीत म्हटली तर ती लगेच आपली पाठ होते. तसेच मुलांनो, काही शब्द आपण लयीत म्हणू या, वाचू या, त्या लयीत ते शब्द, समान ..

अभ्यास पद्धती

नमस्कार मित्रांनो! आतापर्यंत आपण विविध अभ्यास कौशल्ये पाहिली, ज्यांचा उपयोग तुम्हाला अभ्यासाला प्रवृत्त होण्यासाठी झाला. आता आपण प्रत्यक्ष अभ्यास करताना वापरावयाची काही कौशल्ये पाहणार आहोत. नोव्हेंबर महिन्याच्या लेखात वाचन कौशल्याविषयी जाणून घेतल्यानंत..

टूटू लपंडाव

साहित्य : काही नाही खेळाची तयारी : हा खेळ दोन गटांत आणि कितीही जणांत खेळता येतो. घरात खेळताना ‘सारा’ आणि ‘अन्वय’ असे दोन गट आहेत. साराच्या गटात आजोबा, काका, रोहन आणि आई. अन्वयच्या गटात आजी, काकू, प्रिया आणि बाबा. दोग गट समोरासमो..

 ब्लेझ पास्कल आणि द्रव चालिकी (हैड्रॉलिक्स)

पिचकारी ही आपल्या ओळखीची वस्तू कधीपासून प्रचलित झाली कुणास ठाऊक. अनेक जुन्या काळातल्या चित्रांमध्ये गोपालकृष्णाला पिचकारीमधून गोपिकांवर रंग उडवत असताना दाखवलेले आहे. डॉक्टरांची इंजेक्शन देण्याची सुई, रंग उडवणारी पिचकारी आणि मोठाले दगडधोंडे उचलून इकडून तिक..

लेख ७ – आकाश प्रयोग – आपण करू शकू असे प्रयोग

नमस्कार मित्रांनो, आपण मागील लेखामध्ये आपले सण आणि त्यांचे आपल्या आकाशाशी असलेले नाते नक्की काय आहे ते जाणून घेण्याचा प्रयत्न केला. मला खात्री आहे की तुम्ही नक्की त्याबद्दलची अधिक माहिती जाणून घेण्याचा प्रयत्न केला असेल. चला तर मग या प्रस्तुत लेखात..

शब्दांच्या गावा जावे - लेख क्र ६

मित्र-मैत्रिणींनो, शब्दांच्या प्रवासातील चौथ्या आणि पाचव्या टप्प्यावर, आपण डोळे, कान, नाक, तोंड, हात, पाय, दात, या अवयवांवर आधारित वाक्प्रचार, रागावणे, खाणे, विविध रंग, यांवर आधारित वाक्प्रचार, तसंच अतिशयोक्तीचे,ऐतिहासिक, पौराणिक संदर्भ असलेले आणि ..

टॉरिसेलीचा वायुभारमापक 

आपल्या आजूबाजूला चहूकडे हवा पसरलेली असते, पण ती संपूर्णपणे पारदर्शक असल्यामुळे आपल्या डोळ्यांना दिसत नाही. तिला रंग, गंध किंवा चवसुद्धा नसते, पण या हवेला पंख्याने जरासे हलवलेले मात्र आपल्या त्वचेला लगेच समजते. श्वासोच्छ्वास करताना किंवा फुंकर मारता..

वाचाल तर वाचाल

मुलांनो, मी जर तुम्हाला विचारलं की पाण्याचं आपल्या आयुष्यातलं स्थान काय? तर तुम्ही मला काय उत्तर द्याल? अनन्यसाधारण. पाणी म्हणजे जीवन, पाणी नसेल तर ही जीवसृष्टीच राहणार नाही वगैरे वगैरे. अशी अनेक उत्तरं तुमच्याकडून येतील. खरंच पाण्याशिवाय आपण आपल्या जगण्य..

आधुनिक विज्ञानाचा जनक गॅलिलीओ

आपले जग, इथले निर्जीव पदार्थ आणि सजीव प्राणिमात्र यांचे गुणधर्म यांचा पद्धतशीर अभ्यास करणे आणि निसर्गाचे नियम समजून घेणे म्हणजे विज्ञान (सायन्स). भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, जीवशास्त्र आणि त्यांच्या उपशाखांचा समावेश विज्ञानात केला जातो. यात मांडलेले सिद्धांत प्रत्यक्ष प्रमाणाने सिद्ध करून दाखवले जातात.   प्राचीन काळातले ऋषीमुनि आणि विद्वानांनी अनेक शास्त्रांचा विकास केला होता. मंत्रतंत्र, स्तोत्रे, कथा, पुराणे, वगैरें धर्मशास्त्रे पिढी दर पिढी पुढे दिली गेली. योगविद्या, आयुर्वेद, ..

सूर्यमालिकेचा शोध  - भाग १

प्राचीन भारतीयांनी सूर्य आणि चंद्र यांची गणनासुद्धा ग्रहांमध्येच केली होती. त्यांनी सूर्य आणि चंद्र यांना अनुक्रमे पहिले आणि दुसरे स्थान दिले आणि राहू व केतू या नावाचे दोन अदृष्य ग्रह धरून नवग्रह बनवले. आज रात्री जे ग्रह ज्या राशींमधल्या तारकांच्या सोबत दिसतात त्यांच्याच सोबत ते पुढच्या महिन्यात किंवा वर्षी दिसणार नाहीत...

ॲप आणि आपण

टेम्पल रन, अँग्री बर्ड्स, कॅन्डी क्रश किंवा पोकेमनची माहिती तर सर्वच मुलांना असते. म्हणून जरा हटके ॲप्स आपण पाहू या...

ॲप ओळख

गुगल प्ले स्टोअरवर उपलब्ध असणार्‍या, विद्यार्थी मित्रांसाठी उपयुक्त ‘ॲप्स’ची माहिती तुम्हाला या सदरातून मिळेल...

निश्‍चयाचा महामेरु

साईराजला अभ्यासाला बसावसं वाटत नाही. अभ्यासाला बसला तरी त्याला वर्गातल्या गमती-जमती आठवतात. टी.व्ही. बघावासा वाटतो, चॅटिंग करावसं वाटतं, का बरं असं होत असेल त्याला? ..

शब्दांच्या गावा जावे - लेख क्र 4

'खाणे ' हा आपल्या सर्वांच्या जिव्हाळ्याचा विषय. खाद्यपदार्थांवर आधारित वाकप्रचारही आहेत. उदा., दुधात साखर पडणे, मधाचे बोट लावणे, हरभऱ्याच्या झाडावर चढवणे इत्यादी. ..

शून्याचा शोध कुणी लावला ?

'शून्य' या शब्दाचा अर्थ काय? कुठल्याही वस्तूचे नसणे म्हणजे तिची संख्या शून्य इतकी असणे असा अर्थ आपण लावतो. धान्याचा डबा रिकामाच असला किंवा झाला तर त्यातली उणीव, .....

अ अ अभ्यासाचा : कास ध्येयाची

मित्रांनो, मागच्या लेखात आपण अभ्यासाला बसायची जागा कशी असावी? कुठे असावी? हे काही मुद्दे बघितले. मला खात्री आहे की, तुम्ही प्रत्येकाने आपल्या घरातील आपली अभ्यासाची जागा निश्‍चित केली असेल. मुलांनो, अभ्यास कुठे करायचा?&nb..

आर्किमिडीजने काय केले ?

आर्किमिडीजचे उद्धरणशक्ती सूत्र आर्किमिडीजने उद्धरणशक्तीचा शोध लावला असे म्हणतात. म्हणजे त्याने नेमके काय केले? एखाद्या अशिक्षित लहानग्या मुलाला सुद्धा नदीच्या किंवा तलावाच्या पाण्यात शिरल्यावर हलके हलके वाटतेच. पाण्यात शिरल्यावर अंग हलके वाटणे, काठ..

माहिती संकलन प्रकल्प

"आई, आज इतिहासाच्या टीचरनी 'लाल, बाल आणि पाल' या विषयावर प्रोजेक्ट करायला दिला आहे. दीड महिन्यात तो तयार करून टीचरना द्यायचा आहे. यंदाच्या इतिहासाच्या प्रदर्शनात हे प्रोजेक्ट ठेवणार आहेत. म्हणून तुझी आणि बाबांची मदत लागेल मला. बाकीच्या इतर प्रोजेक्टसाठी म..

भाषेचे संस्काररूपी बाळकडू

‘नवनिर्मिती ही सुरुवातीला गरजेची जननी असते.’ सोप्या भाषेत सांगायचं झालं तर असं सांगता येईल की, थंडी वाजायला लागली की, आपण उबेची निर्मिती करतो. भूक लागली की अन्नाची सोय करतो, वातावरणातल्या विविध बदलांना निरोगीपणे तोंड देता यावं य..

लेख २ : अंतरे - आकाशीय अंतरांचे एकक

नमस्कार मित्रहो, मागील लेखांमध्ये आपण खगोलशास्त्राची तोंडओळख करून घेतली, त्याचप्रमाणे आकाशापासून सुरुवात करण्यासाठी आपले स्थान कसे निश्चित करावे यासंबंधी सुद्धा माहीत करून घेतली. आता सदर लेखात आपल्याला आकाशातील दूरदूरवरील अंतरे कशी मोजायची आणि त्यासाठी ..

धन - ऋण संख्या

अनघा मावशी आज राधाच्या घरी गणपतीच्या दर्शनाला आली होती. जोरदार आरत्या झाल्या. प्रसादाला आज खव्याचे मोदक होते. राधाला आज बराच वेळ प्रार्थना करताना पाहून अनघाला हसू आले. ''पेपर मिळणार आहेत की काय शाळेत घटक चाचणीचे?'', अनघा राधाला म्हणाली. "अय्या! मावशी ..

शब्दांच्या गावा जावे : लेख क्र 3

मित्रमैत्रिणींनो, शब्दांच्या सहलीचा हा तिसरा टप्पा. शब्दांचे स्वभाव, शब्दांचे प्रकार, शब्दांची व्युत्पत्ती, अशा काही मुद्द्यांवर, गेल्या दोन टप्प्यात आपण संवाद साधला. अनेक जण आपल्या या सहलीत अगदी मनापासून सहभागी होत आहेत, सहलीचा आनंद घेत आहेत.मुलुंडच्या अ..

चला दिशा ओळखूया!

  मागील लेखामध्ये नकाशावाचनाकरीता नकाशा म्हणजे काय? नकाशाचे महत्त्वाचे व अविभाज्य घटक कोणते? यांची ओळख करून घेतली. या लेखाद्वारे नकाशावाचन करता महत्त्वपूर्ण असलेले नकाशाचे अंग म्हणजे दिशा ओळखता येणे. याविषयी माहिती करून घेऊ. यामध्ये नकाशावाचनामध्य..

अवघे करू प्रकल्प...  

प्रकाल्पाधारित शिक्षण  “आई, आज घराच्या अभ्यासात दोन दोन उपक्रम लिहायला दिलेत बाईंनी.” “काय? दोन उपक्रम. अरे देवा! अरे, उद्या मलाही ऑफिसमध्ये एक फाईल पूर्ण करून द्यायचीय म्हणून मी ती करायला घरी आणली आणि काय हे तुझं? वैताग आलाय मला तुझ्या त्या उपक्रमांचा कसली मेली ही अभ्यासाची पद्धत! जरा उसंत नाही. सारखं आपलं मुलांना आणि पालकांना कामाला लावलेलं. आमच्या वेळी नव्हतं बाबा अस्सं काही!!” “काय? ओळखीचा वाटतोय ना हा संवाद काहीसा.” मुख्य म्हणजे, ‘मुलांना ..

लेख १ : स्थानमहात्म्य

  पृथ्वीचे भाग आणि आकाश बघण्याच्या ठिकाणावरून बदलणारं आकाश नमस्कार मित्रहो ! मागील लेखात आपण खगोलशास्त्र ह्या विषयाची थोडक्यात माहिती करून घेतली , मला खात्री आहे की तुम्ही सुद्धा नक्कीच वेळात वेळ काढून ह्या बद्दल वर्तमानपत्र ,&nb..

मातृभाषा प्रश्नावली

मातृभाषा प्रश्नावली  आपली मातृभाषाच ‘मराठी’ असल्याने, विचार करून शब्द, वाक्य यांची योजना करून विषय, आशय मांडणी करत नाही. तर तो आपल्या सरावाचा भाग असतो. शाळेत प्रश्न पत्रिका सोडविताना एवढे शब्द, एवढ्या प्रकारचे शब्द कसे येतील? असा प्र..

चला नकाशा वाचू या!

जगाचा नकाशा  नकाशा  भूगोल या विषयाचा प्राण आहे, तो समजून घेतला तर आपल्याला भूगोल हा विषय समजून घ्यायला सोपे जाईल, त्यामुळे या लेखात नकाशा म्हणजे काय? भूगोल या विषयातलं त्याच महत्त्व काय ते समजून घेऊ.  नकाशा म्हणजे पृथ्वीची सपाट कागदाव..

बल याचे अस्तित्व सर्वत्र

बलाचे नियंत्रण करून गती निर्माण करणे, हा विषय अनेक शास्त्रज्ञ व अभियंते (Engineers) यांचे अभ्यासाचे क्षेत्र आहे. या राशीच्या अभ्यासाच्या इतिहासात आर्किमिडीज, गॅलिलीओ, न्यूटन आणि आईन्स्टाईन यांची प्रयोगशीलता उल्लेखनीय आहे...

शब्दांच्या गावा जावे - लेख क्र.2

काही शब्द विस्मृतीत गेलेत, काही नवीन तयार होतात. विविध प्रकारच्या, स्वभावाच्या शब्दांच्या जन्मकथा कुठे शोधता येतात, असं बरंच काही सांगणारा, शब्दांविषयी उत्सुकता निर्माण करणारा दीपाली केळकर यांचा हा लेख. ..

खगोलाची तोंडओळख

माध्यमिक शाळेतल्या विद्यार्थ्यांना खगोलशास्त्र समजावं यासाठीच खगोल शास्त्र समजावून सांगणारं एक नवं सदर आजपासून सुरू करत आहोत. विद्यार्थ्यांनो, तुम्हाला नक्की आवडेल. पालक आणि शिक्षकांनीही वाचलं, तर मुलांना समजावून देताना याचा नक्की उपयोग होईल. ..

कृषी सप्ताह - लेख ५ : बीज अंकुरे.. अंकुरे

माणसाला जगण्यासाठी आवश्यक असलेला ऑक्सिजन देणारा महत्त्वाचा घटक म्हणजे वृक्षसंपदा! ही वृक्षसंपदा टिकावी, जैववैविध्य टिकावे यासाठी विविध झाडांची बीजे टिकवणे, त्यांची रुजण्याची प्रक्रिया जाणून घेणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. ते समजावून सांगणारा वैज्ञानिक स्वाती केळकर यांचा लेख. ..

एकक स्थानी ९ असलेल्या दोन अंकी संख्यांचे पाढे

पाढे तयार करण्याची सोपी युक्ती   राधाची शाळा नुकतीच सुरू झाली होती. सर्व विषयांचे तास सुरू नव्हते झाले, त्यामुळे कधी कधी फारच कंटाळा यायचा शाळेत तिला. अनघा मावशीला पाहून तिला फारच आनंद झाला. कारण काहीतरी गणिताची गंमत तिच्याकडे ..

 शब्दांच्या गावा जावे : लेख पहिला

अभिव्यक्तीचं माध्यम म्हणजे भाषा आणि भाषेतले अर्थवाही शब्द. या शब्दांविषयीच्या गमतीजमती, त्यांचं मूळ, त्यांचे प्रकार, त्यातले खेळ, त्यांचं व्याकरण असं बरंच काही या दीपाली केळकर यांच्या  नवीन लेखमालेत आपण वाचणार आहात. ..

पुलंच्या चित्रपट कारकिर्दीविषयी

लेखक, संगीतकार, नट, नाटककार, पटकथाकार, दिग्दर्शक, कथाकथनकार अशा अनेक भूमिका निभावलेले पु ल देशपांडे  देशपांडे, पुरुषोत्तम लक्ष्मण पु.ल. देशपांडे दिग्दर्शक, पटकथाकार, संगीतकार 8 नोव्हेंबर 1919 - 12 जून 2000 ‘कुबेर’ (1947) या भूपाल..

English भाषेशी ‘कौशल्यपूर्ण’ मैत्री!

  कोणतीही भाषा ही महत्त्वाच्या चार कौशल्यांसह आत्मसात केली जाते. ही language skills म्हणजे – Listening, speaking, reading, writing आणि नंतर conversation (dialogue) मातृभाषा शिकताना ही कौशल्य आपल्याला मुद्दाम शिकावी लागत नाहीत, तर ती आजूबाजूच्..

कोणताही पाढा पटकन तयार...

विद्यार्थ्यांनो, सोप्या पद्धतीने पाढ्यांची उजळणी घ्यायला आलीये एक मावशी. तिच्याबरोबर पाढे शिका. ..

ओळख खगोलशास्त्राची

मित्रांनो, पृथ्वीच्या अंतरंगात म्हणजे भू-गर्भात काय दडलयं याची उत्सुकता आपल्याला नेहमीच असते. भूगोलाच्या भू-अर्थशास्त्रात या शाखेतून आपण त्याचा आभ्यास करतो. ज्याप्रमाणे पृथ्वीचे अंतरंग जाणून घेण्याची इच्छा असते, त्याच प्रमाणे आपल्याला पृथ्वीपासून दूर अस..

निबंध पाहावा लिहून!

  थोडक्यात सारांश आलेला निबंध म्हणजे चांगला निबंध का ? मित्रमैत्रिणींनो, इयत्ता कोणतीही असो भाषा विषयात तुम्हाला निबंध लिहावेच लागतात. अगदी लहानपणी ५ ओळींचे ते मोठे झाल्यावर २५ ओळींचे. हे लेखनकाम काहींना आनंददायी वाटतं, तर काहींना कंटाळवा..

तंत्रज्ञान : इनोव्हेशन... इंटरनेट ऑफ थिंग्स (IOT/ आय ओ टी)च्या दिशेने

  विज्ञान आणि तंत्रज्ञानच्या प्रगतीचा वेग आज इतका जास्त आहे की, आपण कुठून कुठे पोहोचलोय याचा रस्ताच आपल्याला सापडायचा नाही. तंत्रज्ञान, संगणक, इलेक्ट्रोनिक्स हे सध्याचे परवलीचे शब्द. तंत्रज्ञानामुळे  इतक्या गोष्टी स्वयंचलित झाल्..

सुट्टी – निसर्गाची मैत्री

  सुट्टी म्हणजे आनंद! कौतुक मौजमजा! असे आपल्या मनात असते. मौजमजेच्या नेहमीच्या कल्पना सोडून आपण निसर्गाच्या सान्निध्यात गेलो आणि त्याच्यात रमलो की, आपल्याला किती वेगवेगळे खेळ सुचतात... आणि त्यातून आगळाच आनंद प्राप्त होतो.   गुरुदेव रवीन्द..

चवीने खाणार ....  

चव बदलणारे पदार्थ औषधांची चव सुसह्य करणे,  वृद्धांमध्ये कायमची अरूची दूर करणे आणि स्थूल व्यक्तींसाठी आहार नियंत्रणाची क्लृप्ती म्हणून उपयोगी पडण्याची शक्यता आहे. तसंच फुफ्फुसातल्या रूचीकेंद्रं दम्याच्या उपचारात प्रभावी ठरू शकतात. ..

गणित सोपे करू या !

  कोणत्याही विषयाची आवड शालेय जीवनातच निर्माण होत असते, असं मला वाटतं. बऱ्याच वेळेला विशिष्ट शिक्षकाच्या एखादा विषय उत्तम शिकवण्याच्या हातोटीमुळे तो विषय आपल्याला आवडू लागतो, तर काहीकाही वेळेस एखाद्या शिक्षकाच्या प्रभावी व्यक्तिमत्वामुळे एखाद्या व..

गुरूत्वाकर्षणाचा शोध

पृथ्वीवर मानवाचा उदय झाल्यानंतर असे आढळून आले की, सर्व सस्तन प्राण्यांमध्ये मानवाचा मेंदू हा जास्त विकसित आहे . त्याची बुद्धी जास्त प्रगल्भ आहे. मानवाचा मेंदू हा मोठया आकाराचा असल्याने त्याची विचार करण्याची क्षमता जास्त आहे.तसेच मानवाची उत्क्रांती जरी माक..

अभिवादन संतश्रेष्ठ तुकारामांना

  संतश्रेष्ठ तुकाराम महाराजांना नम्रभावाने अभिवादन करू या! संत ज्ञानेश्‍वर महाराजांनी भागवत धर्माच्या मंदिराचा पाया घातला. त्या मंदिराचा कळस म्हणजे संत तुकाराम महाराज! संत तुकारामांच्या साक्षात शिष्या संत बहिणाबाई यांनी म्हटले आहे -  &lsqu..

गंमत विशेषणांची

विद्यार्थ्यानी सांगितलेली मराठीतील विशेषणे   भाषा शिकवणे  हे एक कसब आहे. हे कसब पालक, शिक्षक सर्वांकडे असायला हवे.  व्याकरण हा भाषेचा पाया. व्याकरण  शिकवताना तंत्र म्हणून शिकवले, तर ते समजण्याची शक्यता कमी होते.  ते ..

संवादाचा थेंब.....

  दोन आठवड्यांपूर्वी "थेंबा, थेंबा येतोस कोठून ?" ही कविता आठवणीतील कविता या अँपवर वाचायला मिळाली. या कवितेच्या खाली नाव दिलं आहे ताराबाई मोडक. म्हणून मी आपल्या बालशिक्षणाच्या पुरस्कर्त्या ताराबाई मोडक यांच्या नावावर ही कविता मिळते का? ते शोधण्..

पिंकी, भाषा आणि आपण..... 

  २७ फेब्रुवारी, मराठी भाषादिन. तो का?, कशासाठी?, कोणाच्या स्मृतीप्रित्यर्थ?, कधीपासून? साजरा केला जातो वैगरे सगळे तपशील आता आपल्या सगळ्याना अगदी तोंडपाठ झाले आहेत. अगदी रात्री झोपेतून उठवून जरी आपल्याला कुणी विचारलं तरी आपण सांगू शकतो. नाही का? या ..

परिचय भाषाशास्त्राचा....

  हाय फ्रेंड्स! सध्या शिक्षणविवेकच्या माध्यमातून आपण विज्ञान आठवडा साजरा करतोय. विज्ञानाशी संबंधित अनेक विषयांवर प्रकाश टाकतोय. विज्ञान किंवा शास्त्र म्हटलं की, आपल्या डोळ्यांसमोर येतात ते ठरलेले विषय. विज्ञानाचा पेपर म्हणजे भौतिकशास्त्रातील नियम,&n..

विज्ञानातील मोजमापे

  दररोजच्या व्यवहारात अनेक मोजमापांचा आपण विचार करत असतो. जसे - १ किलो वजनात किती बटाटे येतात? या मोटरीचा वेग किती आहे? इ. थोडक्यात काय तर आपल्या अनेक क्रिया, विविध कृती यांचा या मोजमापांशी फार जवळचा संबंध आहे आणि तो अगदी रोजचा आहे. मोजमापे म्हणजे ..

विज्ञाननिष्ठ स्त्रिया.....

    इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स एजुकेशन अँड रिसर्च (IISER) आणि ब्रिटिश कौन्सिल यांनी एकत्रित आयोजित केलेली "वीमेन इन सायन्स" ही कार्यशाळा १४ फेब्रुवारी ते १७ फेब्रुवारी दरम्यान पुण्यात पार पडली. भारतातील काही  नामवंत संशोधन संस्था आणि श..

भाषेतून स्व-ओळख

‘भाषा’ हे संवादाचं एक प्रमुख माध्यम आहे. भाषा शिकणे म्हणजेच ती संस्कृती शिकणे. खूप लहानपणीच आसपास बोलल्या जाणाऱ्या भाषा आपण नकळत शिकत असतो. पालकांनी हे लक्षात घ्यायला हवे आणि विद्यार्थ्यांनी याचे विश्लेषण स्वत:च करायला हवे. ..

लोकशाहीतील मतदार राजा ......

  निवडणूक प्रक्रिया समजावून देताना रविवारचा सुट्टीचा दिवस असल्यानं निवडणूक प्रचार जोरात चालला होता. अनेक पक्षांच्या रॅली विनयच्या घरासमोरून जात होत्या. विविध पक्षांचे झेंडे, चिन्ह विनय बारकाईने पाहत होता. रॅलीत दिल्या जाणाऱ्या घोषणांची त्याला ग..

विज्ञान सप्ताह

आज असे एकही क्षेत्र नाही ज्यात विज्ञान नाही, ज्या विज्ञानाचा आपण अविभाज्य भाग आहोत याचे भान आपण राखले पाहिजे. यासाठी आपण शिक्षणविवेक या संकेतस्थळावर विज्ञान सप्ताहाचे आयोजन केले आहे. ..

शब्दांचा डोंगर 

    अक्षर - अक्षरांच्या जोड्या लावणे. उदा.  म  - म , स  - स    याप्रमाणे . . .   अक्षर  - शब्द    उदा. :  द - दसरा , दणकट , दरवाजा    ग - गवत , गजरा , गणपती     अक्षर -..

इंग्रजीचा तास

इंग्लिश सोपे करताना देवेश पहिलीत होता. अभ्यासात तो खूप हुशार होता. पण भाषा विषय शिकवायला घेतला की, मात्र त्याला खूप झोप यायची. इंग्रजीमधील b,d,j,l हे सगळं त्याला डोळ्यांसमोर फिरतंय असं वाटायचं. सगळ्यात गोंधळ उडायला लागला. देवेशची आई त्याला खूप ओरडायच..

अंकलेखन व अक्षरलेखन

लहान मुलांना सुरुवातीपासूनच अक्षरांचे योग्य वळण समजले तर ते अंक व अक्षर सुंदर आणि योग्य पद्धतीने काढू शकतील; यासाठी शिक्षक फळ्याच्या साहाय्याने पाटीवर अक्षरे, अंक काढून घेतात. ते ज्या क्रमाने अक्षरे, अंक पूर्ण करतात, ते बारकाईने पाहून त्यात दुरुस्ती करणे ..

शब्दों का प्रयोग

  आज सुबह स्कूल था। पूरी शाम क्या करें प्रश्न सता रहा था ।बाबा की मीटिंग, आई का सेमिनार,अजोबा का किसी समवयस्क के साथ गांव होकर आना,आजी का किसी के यहां शादी थी तो मुहूर्त के पकवान बनाने जाना तय था। इस बीच दस वर्ष के सुमीत को क्या करना होगा किसी ने नह..

जीवसृष्टीचा प्रारंभ

पृथ्वी निर्माण झाल्यावर ती क्रमाक्रमाने थंड होत गेली. सुमारे दोन अब्ज वर्षांपूर्वी पृथ्वीवर निर्माण झालेली वैशिष्ट्यपूर्ण  स्थिर परिस्थिती ही जीवसृष्टीच्या उगमाची पहिली पायरी समजली जाते. विज्ञानाने नमूद केले आहे की, पृथ्वीवरील सजीवांच्या ९९ टक्..

इर्जिक : एक संस्कृती

कृषी संस्कृती ही आपल्या देशाची महत्त्वाची संस्कृती मानली जाते. मात्र आजच्या औद्योगिकीकरणाच्या प्रक्रियेत ही संस्कृती आणि तिची परिभाषा हळूहळू लोप पावत आहे. ती परिभाषा आपल्याला लोकसाहित्यामधून आजही जपलेली दिसते. कृषी संस्कृतीशी निगडित शब्द, परंपरा, संस्कृती..

पाढ्यांच्या बेरजेची गंमत

पाढ्यांच्या बेरजेची गंमत राधा आज खूप उत्सुकतेने अनघा मावशीची वाट बघत होती.तिने दाखवलेली दोनच्या पाढ्याची गंमत तिने, तिच्या मित्र-मैत्रिणींना; पण दाखवली होती.आईला तीनचा पाढा पाठ करून म्हणून दाखवला आणि तिची शाब्बासकी पण मिळवली होती. दारावरची बेल वाजली तशी..

गणित युक्ती १

वजाबाकी करण्याची एक युक्ती  :      🔶 10, 100,1000, 10000 अशा संख्येतून कोणतीही संख्या कशी वजा करायची 🔶   उदा: आपल्याला 1000- 674 वजा करायचे?  यासाठी आपणाला पहिले अंक 9 मधून वजा करून घ्यायचे व शेवटचा अंक 10 मधून वजा कर..

गणित - बोरं ,सरबत आणि पाढे

अनघा मावशीला आलेली पाहून राधा एकदम खुश झाली.नेहमीप्रमाणे तिने राधासाठी एखादे छानसे गोष्टीचे पुस्तक आणले असणार याची तिला खात्री होती.आनंदाने गिरकी घेत राधा म्हणाली,” रविवार माझ्या आवडीचा, गणित विषय माझ्या नावडीचा.” “का गं राधा? गणित विषय का नावडीचा?” ..

इतिहास - अमर हुतात्मा बाबू गेनू

‘भारतमाता मुक्त जाहली, ध्वजा ङ्गडकली विजयाची! प्रणाम त्या वीरांना, ज्यांनी दिली आहुती प्राणांची!’ सहस्रावधी नरवीरांनी आपल्या जीवनाचा होम केला आणि मातृभूमीच्या पायातील परदास्याच्या शृंखला तोडून टाकल्या. अशा रणमर्दांपैकी एक तेजस्वी वीर म्ह..

भूगोल - अवकाशीय वेधशाळा

पृथ्वीपासून कितीतरी मैल दूर असणार्‍या चंद्र, सूर्य, मंगळ अशा अनेक ग्रह-तारे यांविषयी असणार्‍या उत्सुकतेपोटी आजवर या विषयात संशोधन झाले आहे आणि होत आहे. या कुतूहलातूनच मानवाने चंद्र, मंगळ या ग्रहांवर पाऊल ठेवले. विश्‍वाची रचना नेमकी कशी आहे, या..